Chuyện thời bao cấp: Buổi tối cùng âm nhạc và những ký ức không nằm yên

Có những buổi tối kết thúc không phải bằng tiếng vỗ tay, mà bằng những câu chuyện từ rất xa tự tìm đường trở lại. Tối qua, khi tôi và Đỗ Hương đứng giữa sân khấu chương trình Ơi cuộc sống mến thương, giữa những tấm phông mai vàng và ánh đèn xuân rực rỡ, tôi có cảm giác mình đang chậm rãi bước vào một căn phòng ký ức – nơi thời bao cấp không còn là một khái niệm trong sách vở, mà là hơi thở của những con người đứng ngay bên cạnh.

Khán giả của đêm diễn phần lớn là những cô, chú, bác, những thanh niên của giai đoạn 1976 đến 1986. Ngày ấy, họ còn trẻ, sống trong những khu tập thể, xếp hàng từ sáng đến trưa trước cửa hàng mậu dịch, mua gạo mục lẫn sạn, mua mì đen phải đoạn bo bo. Họ nhớ tiếng bút chì gạch vào sổ gạo mỗi tháng, nhớ cảnh người ta phải “đặt cục gạch” giữ chỗ, nhớ cả cái cảm giác “mặt nghệt như mất sổ gạo” – những thứ mà người sinh sau Đổi mới, như tôi, chỉ có thể hình dung qua những dòng hồi ký và vài thước phim cũ.

Nhưng điều kỳ lạ là, khi âm nhạc vang lên, ký ức ấy không nặng. Nó nhẹ tênh như chính tinh thần sống mà cả một thế hệ đã chọn để đi qua gian khó.

Những ca khúc đánh thức một thời

Khi Nhắn tuổi 20 cất lên, tôi nhìn thấy những cái gật đầu khe khẽ của khán giả lớn tuổi. Bài hát ra đời đầu thập niên 90, khi dư âm bao cấp vẫn còn vương vất trong từng khu phố. Thế nhưng giai điệu lại sáng, vui và lạc quan như một lời nhắn gửi: tuổi trẻ dù thế nào cũng cần mơ ước.

Rồi đến Ngõ vắng xôn xao. Một ca khúc ra đời năm 1982 – thời điểm mà người ta vẫn đang ăn cơm độn khoai sắn, vẫn phải tem phiếu cho từng lạng đường, cân gạo. Ấy vậy mà âm nhạc không nhắc đến bất cứ sự thiếu thốn nào. Chỉ có “hoa nắng”, “ngõ nhỏ”, “tiếng yêu tràn ngập lối”. Nó đẹp đến mức khó tin rằng tác giả viết trong một thời kỳ người dân còn phải thay phiên nhau xếp hàng trước cửa hàng lương thực đến tận tối.

Còn với Câu chuyện nhỏ của tôi, tôi đứng sau cánh gà nghe mà như thấy một Hà Nội chật chội nhưng đầy thương mến: những căn bếp sớm muộn, mùi khói gạo mới, tiếng quạt giấy, những câu chuyện nhỏ bé nhưng giữ người ta lại với nhau trong những ngày không đủ đầy.

Rồi Như khúc tình ca – ca khúc ra đời như món nợ ân tình mà nhạc sĩ Nguyễn Ngọc Thiện dành tặng lực lượng Thanh niên xung phong. Giữa khó khăn của một đất nước vừa thống nhất, những nốt nhạc ấy vẫn trong trẻo đến lạ.

Tôi nhớ khi màn hình chuyển sang Gửi lại em – ca khúc do Vũ Hoàng viết năm 1978 – có một cô khán giả đứng sau máy quay lặng lẽ chùi nước mắt. Có lẽ vì bài hát gợi lại hình ảnh một thời bạn bè tiễn nhau ra chiến trường, một thời mà nỗi nhớ được gửi lại bằng vài câu hát giản dị.

Và đến khi giai điệu Mùa chim én bay, Mùa Xuân nho nhỏ, rồi Ơi cuộc sống mến thương vang lên, cả trường quay như cùng được đưa về những cái Tết “khéo ăn thì no, khéo co thì ấm” – nơi vài chiếc bánh chưng, chút mứt thập cẩm và đôi bó hoa đã đủ để làm nên niềm vui.

Khi âm nhạc trở thành nhịp cầu ký ức

Lúc chụp vài tấm hình cùng các cô chú sau chương trình, tôi chợt nhớ đến bố mẹ ở nhà – tối qua cũng ngồi trước màn hình xem trọn đêm diễn. Chắc hẳn họ đã hát theo những bài quen thuộc, cũng giống như bao lần bố mẹ kể về “một thời không thể nào quên”.

Có lẽ âm nhạc có một khả năng rất đẹp: nó cho phép quá khứ bước ra khỏi im lặng để trở thành điều ta có thể chạm vào, cảm thấy, và trân trọng.

Và tối qua, khi ca khúc cuối cùng Ơi cuộc sống mến thương vang lên, tôi hiểu vì sao những người đã đi qua thời bao cấp lại nhớ thương nó đến vậy.

Giữa thiếu thốn và khó khăn, họ giữ được một thứ mà đôi khi chúng ta – thế hệ hôm nay – lại hay đánh rơi: tinh thần kiên cường, lạc quan và niềm tin vào ngày mai.

Tết đã đến thật gần

Chỉ còn hơn hai tháng nữa là Tết. Nhưng có lẽ cái Tết đầu tiên gõ cửa năm nay không phải những chậu quất hay hàng mai ngoài phố, mà là chính đêm diễn này.

Tối qua, giữa sân khấu đầy sắc xuân, tôi nhận ra rằng những câu chuyện của thế hệ trước không chỉ là hồi ức. Chúng là lời nhắc: dù đời sống bây giờ tiện nghi hơn, ta vẫn cần sự bình tĩnh, tử tế, và tinh thần “đi qua gian khó bằng nụ cười” như cách ông bà, bố mẹ đã từng.

Đêm diễn khép lại. Các nghệ sĩ rời sân khấu. Tiếng đàn còn vọng lại.

Còn tôi, mang theo một cảm giác rất lạ: như thể mình vừa được ngồi chung một bàn tiệc Tết của 40 năm trước – nơi mọi thứ đều ít ỏi, nhưng tình người thì nhiều đến mức đủ để sưởi ấm cả một mùa đông.

Một câu chuyện nhỏ. Một tối rất đẹp.
Và một kỷ niệm mà tôi muốn giữ thật lâu.