Tại sao trên kệ siêu thị có hàng chục loại mù tạt khác nhau, nhưng tương cà gần như chỉ có Heinz? Nghe có vẻ nhảm nhí, nhưng đó chính là cách Malcolm Gladwell mở đầu một bài viết nổi tiếng trên The New Yorker. Ông dành đến 8.000 từ để đi qua lịch sử thực phẩm, các nhà tâm lý học vị giác, những nhà sản xuất ketchup đầy tham vọng. Và rồi, ông kết lại bằng một câu nghe như chẳng giải quyết gì: Ketchup thì chỉ là ketchup thôi. Khoảnh khắc “không trả lời” ấy lại khiến người đọc suy nghĩ sâu hơn về cách thế giới vận hành. Đó là bản lĩnh kể chuyện của Gladwell: biến những điều tưởng như tầm thường thành thứ buộc ta suy ngẫm.
Từ “người ngoài cuộc” đến ngôi sao kể chuyện
Malcolm Gladwell sinh năm 1963 trong một gia đình gốc Jamaica, lớn lên ở Canada, luôn cảm thấy mình như người ngoài cuộc giữa một cộng đồng khá bảo thủ và đồng nhất. Cảm giác lạc lõng đó trở thành “lăng kính” để ông nhìn thế giới: luôn lệch đi một chút, khác người một chút.
Ông không học báo chí, không phải nhà khoa học. Xuất phát điểm chỉ là một người mê câu chuyện. Từ phóng viên ở Washington Post, rồi được mời về The New Yorker, nơi ông mày mò một phong cách viết rất riêng. Sau đó, những cuốn sách như The Tipping Point, Blink, Outliers, David and Goliath lần lượt ra đời, bán hàng triệu bản và biến ông thành một trong những gương mặt ảnh hưởng nhất trong làng non-fiction hiện đại.
Khi thuật ngữ học thuật trở thành từ vựng đời thường
Điều thú vị không chỉ nằm ở sách bán chạy, mà ở việc Gladwell đã “dịch” thế giới nghiên cứu sang ngôn ngữ văn hóa đại chúng. Những khái niệm như:
- Tipping point – điểm bùng phát.
- 10.000 giờ – con số tượng trưng cho sự rèn luyện bền bỉ.
- Connectors, Mavens, Salesmen – ba kiểu người lan truyền ý tưởng.
- Thin-slicing – khả năng ra quyết định nhanh từ ít dữ liệu.
Từ TED Talks đến phòng họp của các tập đoàn, đến các lớp học quản trị, người ta nhắc đi nhắc lại những từ đó như một “từ điển mới” để giải thích thành công, trào lưu, cơ hội và may mắn.
Người hùng với công chúng, “kẻ gây khó chịu” với giới nghiên cứu
Không phải ai cũng yêu thích Gladwell. Nhiều học giả chỉ ra rằng ông đơn giản hóa quá mức, chọn ví dụ có lợi cho luận điểm, thậm chí hiểu sai một số nghiên cứu. Chuyện “10.000 giờ” là ví dụ kinh điển: nghiên cứu gốc tinh vi và phức tạp hơn rất nhiều so với câu quote mà ai cũng thuộc.
Nhưng bất kể tranh cãi, có một điều khó phủ nhận: Gladwell khiến người ta quan tâm. Ông biến xã hội học, tâm lý học, kinh tế hành vi – những thứ vốn bị xem là khô – thành câu chuyện mà người ta kể lại với nhau trong bữa ăn tối. Và đó là một dạng quyền lực: quyền lực của người kể chuyện biết nói vào đúng “tai” của đám đông.
Bí quyết 1: Bắt đầu từ một câu hỏi nhỏ mà không ai để ý
Gladwell hiếm khi khởi động bằng những câu hỏi hoành tráng kiểu “thế nào là thành công”. Ông bắt đầu bằng những câu hỏi nhỏ nhưng kỳ lạ: tại sao giày Hush Puppies bỗng quay lại thành mốt, tại sao chuyên gia nghệ thuật chỉ cần nhìn một giây đã biết tượng giả, tại sao cầu thủ khúc côn cầu Canada phần lớn sinh vào đầu năm.
Đó là những câu hỏi nghe xong ta chỉ muốn hỏi tiếp: “Ủa, sao vậy nhỉ?”. Ngay lúc đó, một “khoảng trống thông tin” mở ra trong đầu người đọc. Não bộ ghét khoảng trống, nên ta buộc phải đi theo câu chuyện đến cùng để lấp nó lại.
Bí quyết 2: Kể nghiên cứu bằng gương mặt con người
Gladwell rất hiếm khi viết kiểu “Nghiên cứu chỉ ra rằng…”. Thay vào đó, ông kéo ta đến gần một con người cụ thể: nhà tâm lý học thực phẩm Howard Moskowitz, Bill Gates tuổi thiếu niên lén vào phòng máy tính lúc nửa đêm, hay những ban nhạc vô danh chơi nhạc ở Hamburg 8 tiếng mỗi đêm.
Khi dữ liệu có gương mặt, giọng nói, hoàn cảnh, nó không còn là con số vô hồn. Nó trở thành câu chuyện. Ta không chỉ nhớ “10.000 giờ luyện tập”, ta nhớ hành trình rất “người” của những nhân vật bước qua con số đó như thế nào.
Bí quyết 3: Lật ngược điều ai cũng tưởng là hiển nhiên
Một motif rất quen ở Gladwell là: “Bạn nghĩ X, thật ra là Y”. Ta lớn lên với niềm tin “thành công = tài năng + nỗ lực”. Gladwell thêm vào đó những biến số khó chịu hơn: cơ hội, bối cảnh văn hóa, thời điểm lịch sử.
Câu chuyện David và Goliath càng điển hình hơn. Thay vì kể lại câu chuyện “người yếu thắng người mạnh”, ông hỏi: nếu thực ra David có lợi thế chiến lược, còn Goliath bị trói chặt trong bộ giáp khổng lồ và một kiểu tư duy chiến đấu lỗi thời thì sao? Ý tưởng “bất lợi có thể là lợi thế” không mới, nhưng cách ông kể khiến người đọc phải nhìn lại hàng loạt tình huống trong đời mình bằng một con mắt khác.
Bí quyết 4: Cấu trúc rõ ràng, đọc như đi trên một con đường có biển chỉ dẫn
Nếu để ý, bạn sẽ thấy các bài viết dài của Gladwell gần như luôn được chia thành nhiều phần rõ ràng. Mỗi phần là một “module” với câu chuyện, nhân vật, lát cắt thời gian riêng, nhưng đều phục vụ cho luận điểm chung.
Ông đặc biệt yêu thích bộ ba: ba ví dụ, ba kiểu người, ba bài học. Con số này đủ ít để nhớ, đủ nhiều để không hời hợt. Và quan trọng là, Gladwell luôn có khuynh hướng “quay về điểm xuất phát”: mở đầu bằng một câu chuyện, vòng qua nghiên cứu, lịch sử, dữ liệu, rồi trở lại câu chuyện ban đầu trong một ngữ cảnh sâu hơn. Cảm giác đọc xong là một vòng tròn khép kín, trọn vẹn.
Bí quyết 5: Giấu bớt, chứ không dốc hết mọi thứ ra cùng lúc
Gladwell không “xả” toàn bộ thông tin ở phần đầu. Ông giữ lại, rải manh mối như những vụn bánh mì. Một chi tiết nhỏ ở đầu bài thường đến tận giữa hoặc cuối mới lộ ra vai trò thật sự.
Đôi khi, ông còn cố tình không trả lời thẳng câu hỏi ban đầu. Câu chuyện về ketchup là ví dụ. Khi kết thúc, ta vẫn không có một “đáp án” theo kiểu mô hình, công thức. Đổi lại, câu hỏi cứ lơ lửng trong đầu, buộc ta phải tiếp tục nghĩ, tiếp tục quan sát thế giới theo cách mới. Bài viết kết thúc, nhưng cuộc trò chuyện trong đầu người đọc chưa dừng.
Bí quyết 6: Ý tưởng càng đơn giản càng dễ lan, nhưng luôn có góc cạnh để tranh luận
Gladwell rất giỏi đặt tên cho ý tưởng của mình. Những cụm từ như tipping point, 10.000 giờ, outliers, connectors, mavens đều ngắn, dễ nhớ, dễ nhắc lại. Nghe xong là muốn dùng thử.
Quan trọng hơn, chúng không phải những khẳng định an toàn, ai nghe cũng gật. Chúng đủ “gai” để tranh luận: “Thành công chủ yếu là do cơ hội”, “Bất lợi có thể là lợi thế”, “Quyết định trong nháy mắt đôi khi chính xác hơn suy nghĩ lâu”. Không hoàn toàn đúng, nhưng đủ mạnh để khiến người ta phải lên tiếng, phản biện, bênh vực, mở rộng. Một ý tưởng sống được trong đời sống công chúng thường giống vậy: không trơn tru, mà có cạnh.
Ranh giới mỏng giữa kể chuyện, đơn giản hóa và đánh tráo
Khi đơn giản hóa, ta luôn đứng trên một chiếc cầu tre mỏng manh giữa hai bờ: một bên là “làm cho người khác hiểu được”, bên kia là “làm cho người khác hiểu sai”. Gladwell bị chỉ trích chính ở điểm này.
Ông tự nhận mình không phải nhà khoa học, mà là người kể chuyện. Sứ mệnh mà ông chọn là làm cho người đọc nghĩ khác đi về thế giới. Câu hỏi còn lại thuộc về người đọc và người học từ ông: ta sẽ dùng những kỹ thuật ấy để làm sáng tỏ hay để thao túng? Ta có sẵn sàng quay lại đào sâu thêm, đọc nghiên cứu gốc, hiểu những thứ phức tạp hơn sau khi đã được “dẫn dắt” bởi câu chuyện hấp dẫn hay không?
Ta có thể học gì cho chính mình?
Nếu rút lại cho gọn, từ Malcolm Gladwell có lẽ ta học được vài điều: hãy bắt đầu bằng một câu hỏi đủ lạ để người ta phải tò mò; hãy kể về con người trước, rồi mới đến dữ kiện; dám đặt một góc nhìn ngược lại với điều ai cũng tưởng là hiển nhiên; xây dựng cấu trúc rõ ràng, để người đọc luôn biết mình đang ở đâu trong câu chuyện; biết lúc nào nên nói, lúc nào nên giữ lại; và cuối cùng, hãy đóng gói ý tưởng sao cho vừa đủ đơn giản để lan tỏa, nhưng không đánh mất chiều sâu.
Không phải lúc nào Gladwell cũng đúng. Nhưng ông luôn khiến người ta nghĩ. Và trong một thời đại ngập tiếng ồn, việc khiến một người dừng lại vài phút để suy nghĩ khác đi về thế giới đã là một dạng kỳ tích. Có lẽ, kể chuyện hay chính là biết để lại một khoảng trống rất nhỏ, đủ để người đọc bước vào và tự mình hoàn thiện bức tranh còn dang dở.
Bạn có thể nghe và theo dõi bản audio Podcast của tập này về Malcom Gladwell ở đây. Đây là một Series Podcast phát hành hàng tuần để chia sẻ đến bạn những người kể chuyện đại tài từ nhiều lĩnh vực khác nhau tại Việt Nam cũng như trên thế giới
TADA'S WORLD 