Trong lịch sử điện ảnh, có những đạo diễn được nhớ đến vì kỹ thuật. Có những người khác được nhớ đến vì cảm xúc. Nhưng Steven Spielberg là một hiện tượng hiếm hoi, bởi ông đứng ở điểm giao nhau giữa hai vùng đất ấy. Ông vừa là người hiểu máy quay như một nhà phát minh, vừa hiểu trái tim con người như một người kể chuyện bậc thầy.
Ông không chỉ làm phim. Ông thiết kế cách khán giả cảm thấy.
Từ con cá mập không lộ diện trong Jaws, cậu bé cô đơn trong E.T., cô bé áo đỏ trong Schindler’s List, cho đến những con khủng long khiến cả thế giới há hốc trong Jurassic Park, Spielberg đã chứng minh một điều rất rõ: sức mạnh lớn nhất của điện ảnh không nằm ở việc cho ta thấy thật nhiều, mà ở việc khiến ta cảm thật sâu.
Nếu Hans Christian Andersen biến những vết thương riêng tư thành cổ tích, thì Spielberg biến nỗi sợ, sự cô đơn và những rạn vỡ trong gia đình thành thứ ngôn ngữ toàn cầu. Ông kể chuyện cho hàng tỷ người, nhưng luôn bắt đầu từ một cảm xúc rất nhỏ của một con người rất đơn lẻ.
Dưới đây là 5 chiếc chìa khóa giúp Steven Spielberg trở thành một trong những người kể chuyện có ảnh hưởng lớn nhất của thời đại hình ảnh.
1. Biến nỗi sợ thành nhiên liệu sáng tạo
Spielberg từng thừa nhận rằng ông là một đứa trẻ hay sợ. Ông sợ bóng tối, sợ chiến tranh, sợ chia ly, sợ cả những thứ mình không thể gọi tên. Nhưng thay vì chạy trốn những nỗi sợ ấy, ông học cách đưa chúng vào ống kính.
Đó là điểm xuất phát của gần như toàn bộ điện ảnh Spielberg.
Con cá mập hỏng và bài học để đời
Khi quay Jaws năm 1975, con cá mập cơ học liên tục gặp trục trặc. Trong tay một đạo diễn khác, đó có thể là tai nạn sản xuất. Trong tay Spielberg, nó trở thành thiên tài kể chuyện.
Vì không thể cho con cá mập xuất hiện đúng như kế hoạch, ông làm điều thông minh hơn nhiều: giấu nó đi.
Ông để khán giả nghe nhạc. Nhìn mặt nước rung. Thấy ánh mắt hoảng loạn của nhân vật. Chờ đợi. Tự tưởng tượng. Tự tạo ra con quái vật trong đầu mình.
Và chính con quái vật tưởng tượng ấy đáng sợ hơn bất kỳ mô hình cơ học nào.
Đây là một bài học quan trọng cho mọi người kể chuyện:
Thứ không được nói hết thường mạnh hơn thứ đã bị giải thích trọn vẹn.
Nỗi sợ riêng luôn chạm đến số đông
Spielberg không chỉ khai thác nỗi sợ bản năng. Ông còn đào rất sâu vào nỗi sợ riêng tư nhất của mình.
E.T. the Extra-Terrestrial không chỉ là phim về người ngoài hành tinh. Đó là phim về một đứa trẻ đang cố sống trong khoảng trống mà người cha để lại. Đó là phim về sự mất mát, về một người bạn đến đúng lúc mình cần nhất, và về nỗi đau của việc phải chia tay điều đã cứu mình.
Chính vì vậy, E.T. không làm khán giả khóc vì nó kỳ ảo. Nó làm khán giả khóc vì nó thật.
Spielberg hiểu một điều mà rất nhiều người viết trẻ chưa tin:
nỗi sợ riêng tư nhất, nếu được kể đúng cách, thường là nỗi sợ phổ quát nhất.
2. Kể chuyện bằng đôi mắt của đứa trẻ
Nếu phải chọn một từ để mô tả toàn bộ điện ảnh Spielberg, có lẽ đó là từ wonder, sự ngạc nhiên.
Không phải sự ngạc nhiên của kỹ xảo.
Mà là sự ngạc nhiên của một đứa trẻ lần đầu nhìn thấy thứ lớn hơn chính mình rất nhiều.
Spielberg Face và nghệ thuật trì hoãn khoảnh khắc
Spielberg có một kỹ thuật nổi tiếng đến mức giới phê bình gọi nó là “Spielberg Face”. Thay vì cho khán giả thấy điều kỳ diệu ngay lập tức, ông cho họ thấy gương mặt của nhân vật đang nhìn vào điều đó trước.
Mắt mở rộng. Miệng hé nhẹ. Một khoảng lặng gần như thiêng.
Rồi sau đó mới cắt sang con tàu, sinh vật, ánh sáng, khủng long hay người ngoài hành tinh.
Tại sao cách này hiệu quả đến vậy?
Bởi vì Spielberg hiểu rằng cảm xúc lây từ con người sang con người, chứ không lây trực tiếp từ vật thể sang con người. Ta không kinh ngạc vì con khủng long. Ta kinh ngạc vì nhìn thấy con khủng long qua gương mặt của một người đang sững lại trước nó.
Kỳ diệu chỉ hiện ra khi cái bình thường đủ thật
Spielberg không xây thế giới điện ảnh bằng những tuyên bố lớn lao. Ông thường bắt đầu từ những chi tiết rất đời thường: một căn bếp, một bữa tối gia đình, một chiếc xe đạp, một đứa trẻ nằm trong phòng ngủ.
Rồi điều lạ xuất hiện.
Một ánh sáng ngoài cửa sổ.
Một sinh vật trong nhà kho.
Một con khủng long bước ra khỏi hàng cây.
Chính vì cái bình thường được dựng quá thật nên cái phi thường mới có sức nặng.
Đây là công thức mà người kể chuyện ở mọi nền tảng đều có thể học:
Muốn tạo ra điều kỳ diệu, hãy bắt đầu bằng điều quen thuộc.
3. Thu nhỏ lịch sử xuống kích thước một con người
Một trong những năng lực lớn nhất của Spielberg là biến những chủ đề khổng lồ thành thứ mà trái tim con người có thể chạm vào.
Ông hiểu rằng não người không cảm nổi những con số quá lớn. Một triệu người đau khổ là thống kê. Một con người đau khổ là câu chuyện.
Từ Holocaust đến chiếc áo đỏ
Schindler’s List là ví dụ rõ nhất.
Holocaust là một trong những thảm kịch lớn nhất lịch sử nhân loại. Nhưng Spielberg không kể nó như một bài giảng lịch sử. Ông không ném vào khán giả những con số khô cứng. Ông tìm một con đường nhỏ hơn, gần hơn, đau hơn.
Giữa bộ phim đen trắng, ông để một bé gái xuất hiện trong chiếc áo đỏ.
Chỉ một vệt đỏ rất nhỏ giữa biển xám.
Khi chiếc áo đỏ ấy xuất hiện lại trong đống xác chết, khán giả không còn nhìn Holocaust như một khái niệm. Họ nhìn nó như một vết thương có gương mặt.
Đó là cách Spielberg làm điều khổng lồ trở nên có thể cảm nhận được.
Lịch sử phải đi qua trái tim trước khi đi vào trí óc
Bài học ở đây không chỉ dành cho điện ảnh. Nó dành cho báo chí, podcast, documentary, thương hiệu và cả giáo dục.
Khi muốn nói về một vấn đề lớn, đừng bắt đầu bằng độ lớn của nó.
Hãy bắt đầu bằng một con người cụ thể đang sống bên trong nó.
Bởi vì người ta hiếm khi bị lay động bởi quy mô.
Người ta bị lay động bởi khuôn mặt.
4. Dùng ánh sáng và im lặng như một ngôn ngữ kể chuyện
Spielberg là đạo diễn tự học. Bị từ chối bởi trường điện ảnh, ông học bằng cách xem phim, tháo rời chúng trong đầu, quan sát từng cú cắt, từng nguồn sáng, từng khoảng lặng.
Và ông hiểu một sự thật rất quan trọng:
Lời thoại không phải trung tâm của kể chuyện. Hình ảnh mới là thứ ở lại lâu nhất.
Ánh sáng không chỉ để chiếu, mà để nói
Trong phim Spielberg, ánh sáng luôn mang chức năng cảm xúc.
Nó có thể là sự mặc khải.
Có thể là nỗi đe dọa.
Có thể là ký ức.
Có thể là hy vọng.
Trong Schindler’s List, việc chọn đen trắng không chỉ tạo cảm giác cổ điển. Nó khiến bộ phim mang dáng dấp của ký ức tư liệu, như thể người xem không phải đang xem một câu chuyện được dựng lên, mà đang đối diện với điều từng xảy ra.
Trong Raiders of the Lost Ark, ánh sáng biến chiếc hòm giao ước thành thứ vừa vật chất vừa huyền bí. Không cần nhiều lời, khán giả hiểu ngay rằng họ đang đứng trước một điều lớn hơn con người.
Sự im lặng là nơi cảm xúc thật sự xuất hiện
Một trong những quyết định táo bạo nhất của Spielberg là để cảnh đổ bộ trong Saving Private Ryan gần như không có nhạc nền. Không có lớp nhạc nào dẫn dắt khán giả nên đau ở đâu, sợ ở đâu, nghẹn ở đâu.
Chỉ có tiếng nước, tiếng súng, tiếng hét, tiếng cơ thể va vào chiến tranh.
Và chính sự thiếu vắng nhạc đó khiến khán giả không còn được “hướng dẫn” cảm xúc. Họ phải tự cảm nhận lấy.
Đó cũng là một nguyên tắc viết rất đẹp:
Đừng luôn luôn giải thích điều nhân vật cảm thấy. Hãy tạo ra khung cảnh, hành động, khoảng trắng. Rồi để người đọc bước vào hoàn tất cảm xúc đó.
5. Can đảm phá vỡ chính thương hiệu của mình
Điều làm Spielberg khác với rất nhiều đạo diễn thành công không chỉ là tài năng. Đó là lòng can đảm thay đổi.
Ông có thể đã sống an toàn như “ông vua bom tấn”. Nhưng ông không dừng ở đó.
Một người làm Jurassic Park và cũng là người làm Schindler’s List
Cùng trong năm 1993, Spielberg làm hai bộ phim gần như nằm ở hai đầu đối lập của điện ảnh đại chúng.
Một bên là Jurassic Park, tác phẩm giải trí khổng lồ, mở ra thời đại mới của CGI và phòng vé toàn cầu.
Một bên là Schindler’s List, bộ phim đen trắng khắc nghiệt, đau đớn, không chiều chuộng người xem.
Hai bộ phim ấy không triệt tiêu nhau. Chúng cho thấy Spielberg có hai năng lực cùng lúc: tạo ra sự choáng ngợp và đối diện sự thật tàn nhẫn.
Ông không chọn một trong hai. Ông giữ cả hai.
Câu chuyện quan trọng nhất thường là câu chuyện ta né tránh lâu nhất
Spielberg đã mua bản quyền Schindler’s Ark từ rất sớm, nhưng ông không dám làm phim ngay. Ông biết mình chưa đủ trưởng thành để chạm vào câu chuyện đó.
Phải mất nhiều năm, nhiều đổ vỡ cá nhân, nhiều suy nghĩ về căn tính Do Thái của mình, ông mới sẵn sàng.
Đây là một bài học lớn cho bất kỳ ai đang sáng tạo nội dung:
Không phải lúc nào chúng ta cũng kể được câu chuyện quan trọng nhất ngay khi nó xuất hiện. Có những câu chuyện cần thời gian để mình đủ sâu, đủ đau, đủ chín mới có thể kể cho đúng.
Nhưng đến một lúc nào đó, ta phải quay lại với nó.
Steven Spielberg dạy chúng ta điều gì về nghệ thuật kể chuyện?
Spielberg dạy rằng kể chuyện không phải là phô diễn tài năng.
Đó là tổ chức cảm xúc.
Ông cho thấy một người kể chuyện giỏi cần làm được năm điều:
Thứ nhất, biến nỗi sợ thành chất liệu.
Thứ hai, nhìn thế giới bằng đôi mắt còn biết ngạc nhiên.
Thứ ba, thu nhỏ những vấn đề lớn về kích thước một con người.
Thứ tư, học cách nói bằng ánh sáng, nhịp điệu và khoảng lặng.
Thứ năm, đủ dũng cảm để rời khỏi vùng an toàn của chính mình.
Và có lẽ trên tất cả, Spielberg nhắc ta nhớ rằng điện ảnh, ở dạng đẹp nhất của nó, là một vũ khí chống lại sự lãng quên.
Không chỉ để giải trí.
Không chỉ để kiếm tiền.
Mà để nói với thế giới rằng: một nỗi đau đã từng tồn tại, một con người đã từng sống, một ký ức không được phép biến mất.
Lời kết
Steven Spielberg là một đạo diễn của nỗi sợ, nhưng cũng là đạo diễn của sự ngạc nhiên. Ông hiểu rằng con người vừa mong manh vừa kỳ diệu, vừa dễ tổn thương vừa luôn muốn tin vào một điều gì đó lớn hơn mình.
Có lẽ vì thế mà phim của ông sống lâu đến vậy.
Chúng không chỉ kể về cá mập, người ngoài hành tinh, chiến tranh hay khủng long.
Chúng kể về đứa trẻ bên trong mỗi chúng ta. Đứa trẻ vẫn biết sợ, vẫn biết ngước nhìn, vẫn cần được an ủi, và vẫn muốn tin rằng trong thế giới đầy bất trắc này, cảm xúc của mình có ý nghĩa.
Nếu bạn đang viết, đang làm video, đang dựng podcast, đang xây một thương hiệu cá nhân hay đang cố kể câu chuyện đời mình rõ ràng hơn, hãy thử tự hỏi:
Bạn đang kể bằng dữ kiện, hay đang kể bằng cảm xúc?
Bạn đang cho người xem thấy mọi thứ, hay đang để họ cùng hoàn tất câu chuyện với mình?
Và sâu hơn nữa, nỗi sợ nào trong bạn chưa được chuyển hóa thành nghệ thuật?
Đó thường là nơi câu chuyện thật sự bắt đầu.
TADA'S WORLD 