Tại sao trong Hero, chỉ cần màu sắc chuyển từ đỏ sang xanh, người xem đã lập tức hiểu rằng sự thật đang được kể theo một cách khác? Không cần một dòng thoại giải thích, không cần nhân vật đứng ra phân tích, chỉ cần tông màu thay đổi, và cả câu chuyện bỗng mang một giọng điệu mới.
Thoạt nghe, điều đó có vẻ như một thủ pháp thị giác đầy tính trình diễn. Nhưng với Trương Nghệ Mưu, màu sắc không chỉ để làm đẹp khung hình, mà còn là cả một hệ thống ngôn ngữ hoàn chỉnh. Thay vì giải thích bằng thoại, ông để màu sắc, bố cục và không gian tự nói lên tất cả. Điện ảnh của Trương Nghệ Mưu vì thế không cần lên giọng thuyết minh, không cần áp đặt thông điệp. Ông kể câu chuyện bằng cách “cho thấy” thay vì “nói ra”, biến mỗi khung hình thành một câu văn, mỗi mảng màu thành một ý nghĩa.

Một đạo diễn lớn lên từ những năm tháng gian khổ

Trương Nghệ Mưu đã trải qua một hành trình không hề dễ dàng với điện ảnh. Ông sinh ra trong một gia đình bị xem là “không đúng lý lịch” và tuổi trẻ của ông phải lênh đênh giữa những biến động dữ dội của xã hội Trung Hoa thời hiện đại. Ông từng phải rời thành phố, làm việc lao động tay chân suốt nhiều năm và sống trong một thời đại mà lời nói luôn bị kiểm soát.

Giữa hoàn cảnh đó, ông tìm tới nhiếp ảnh. Tự học, tự chụp, thậm chí có thời điểm phải bán máu để mua máy ảnh. Chính từ nhiếp ảnh, Trương Nghệ Mưu hiểu rất sớm rằng có những thứ không thể kể bằng lời nói, tuy nhiên lại hoàn toàn có thể được nói ra bằng hình ảnh.

Khi Học viện Điện ảnh Bắc Kinh mở cửa trở lại cuối thập niên 1970, ông trở thành một phần của thế hệ đạo diễn mới, thường được gọi là “Thế hệ thứ Năm”. Đó là lứa đạo diễn không muốn làm phim minh họa cho khẩu hiệu, mà muốn kể những câu chuyện thật về con người thật. Từ Red Sorghum, Ju Dou, Raise the Red Lantern đến To Live, Trương Nghệ Mưu dần tạo dựng một thế giới điện ảnh nơi cảm xúc được dẫn dắt bằng hình ảnh, nơi sự im lặng được ưu tiên hơn hành văn.

Dĩ nhiên, sự nghiệp của ông cũng không thiếu nhiều những tranh cãi. Có người cho rằng phim của Trương quá duy mỹ và mang tính sân khấu hóa. Có người tiếc nuối khi ông chuyển sang những dự án lớn mang tính trình diễn quốc gia. Nhưng ngay cả những người phê phán nhất cũng phải thừa nhận: rất ít đạo diễn trên thế giới có thể dùng màu sắc và hình ảnh để kể chuyện một cách mạnh mẽ như Trương Nghệ Mưu.

Năm bài học kể chuyện từ Trương Nghệ Mưu

1. Màu sắc không phải trang trí, màu sắc là cấu trúc

Trong phần lớn điện ảnh, màu sắc thường chỉ đóng vai trò phụ trợ. Nó giúp tạo mood, tạo bầu không khí, hoặc làm khung hình trở nên dễ chịu hơn. Trương Nghệ Mưu làm điều ngược lại. Với ông, màu sắc là một phần của cấu trúc tường thuật.

Hãy nhìn vào Raise the Red Lantern. Màu đỏ xuất hiện ở khắp nơi: đèn lồng, rèm cửa, áo cưới. Nhưng đỏ trong bộ phim ấy không mang nghĩa may mắn hay hạnh phúc như truyền thống. Đỏ ở đây là quyền lực, là sự lựa chọn tàn nhẫn, là ảo tưởng về đặc ân. Càng về sau, màu đỏ càng rực rỡ, và bi kịch càng trở nên khốc liệt hơn. Màu sắc không còn làm nền cho câu chuyện. Nó trở thành câu chuyện.

Đến Hero, Trương Nghệ Mưu nâng kỹ thuật này lên một cấp độ gần như toán học. Toàn bộ bộ phim được chia thành các chương màu sắc khác nhau, và mỗi chương là một cách kể khác của cùng một sự kiện. Đỏ là ghen tuông và dối trá, xanh dương là lý trí và sự hy sinh, trắng là sự thật lạnh lẽo, xanh lá là ký ức, còn đen là quyền lực và số phận. Không ai cần giải thích bằng lời. Khi màu đổi, người xem tự hiểu rằng sự thật đã đổi.

Ở Trương Nghệ Mưu, màu sắc không phải lớp phấn phủ. Màu sắc là logic vận hành của câu chuyện.

2. Khung hình như một bức tranh biết kể

Trước khi trở thành đạo diễn, Trương Nghệ Mưu là một nhiếp ảnh gia. Và ông chưa bao giờ rời bỏ con mắt của người chụp ảnh. Mỗi cảnh quay trong phim của ông thường được thiết kế như một bức tranh hoàn chỉnh, nơi mọi chi tiết đều có chủ ý.

Ông yêu thích camera tĩnh, bố cục đối xứng và những khung hình có trung tâm rõ ràng. Nhân vật thường đứng giữa không gian rộng lớn, bị bao quanh bởi kiến trúc nặng nề. Cái đẹp trong phim của Trương không nhằm tôn vinh con người, mà để cho thấy con người nhỏ bé đến mức nào trong một cấu trúc khổng lồ.

Khác với nhiều đạo diễn hiện đại thích máy quay di chuyển liên tục, Trương Nghệ Mưu để camera đứng yên và buộc cảm xúc phải tự chuyển động bên trong khung hình. Khi máy quay không chạy theo nhân vật, mỗi bước chân, mỗi cái cúi đầu, mỗi khoảng dừng bỗng trở nên quan trọng hơn. Điện ảnh của ông không chạy theo cảm xúc. Nó để cảm xúc tự hiện ra.

3. Im lặng và khoảng trống cũng biết nói

Một trong những sức mạnh đáng nể nhất của Trương Nghệ Mưu là ông không sợ im lặng. Trong thế giới điện ảnh ngày càng ồn ào, ông chọn cách tiết chế. Nhạc nền ít đi, lời thoại thưa lại, và khoảng trống trong khung hình nhiều hơn.

Có những cảnh phim của Trương chỉ có tiếng bước chân trên nền gạch, tiếng gió lướt qua hành lang, tiếng đèn lồng được thắp. Không có âm nhạc dẫn dắt cảm xúc, không có lời giải thích tâm trạng. Và chính vì vậy, từng âm thanh nhỏ bỗng trở nên nặng hơn, giàu ý nghĩa hơn.

Khoảng trống trong hình ảnh cũng vậy. Khi một nhân vật đứng lẻ loi giữa một khoảng sân mênh mông, ta hiểu sự cô đơn của họ rõ hơn bất kỳ bài độc thoại nào. Im lặng trong phim của Trương không phải sự thiếu vắng, mà là một hình thức phát ngôn rất mạnh mẽ.

Ông nhắc chúng ta một điều giản dị nhưng khó làm: đôi khi, thứ có sức nặng nhất chính là thứ không được nói ra.

4. Lịch sử được kể qua một đời sống rất nhỏ

Rất nhiều tác phẩm của Trương Nghệ Mưu đặt trong những giai đoạn lịch sử lớn của Trung Hoa, nhưng ông hiếm khi kể lịch sử theo cách hàn lâm. Ông không dùng diễn văn, không dùng biểu ngữ, không dùng số liệu. Ông kể lịch sử qua một gia đình, qua một số phận.

Trong To Live, ta không nhìn thấy những biến động chính trị bằng bản đồ hay sự kiện. Ta chỉ thấy một người cha mất con, một người mẹ dần câm lặng, một gia đình cố gắng sống sót qua từng thời kỳ. Lịch sử trở nên cụ thể vì nó có khuôn mặt và có tên gọi.

Trương Nghệ Mưu còn rất khéo dùng đồ vật để đánh dấu thời gian. Một chiếc hộp cũ, một tấm vải, một vật dụng gia đình thay đổi theo năm tháng. Khi chúng cũ đi, ta hiểu xã hội đã đổi thay mà không cần một lời chú thích.

Và đặc biệt, phim của ông hiếm khi có “kẻ xấu” rõ ràng. Bởi với Trương, phản diện thực sự không phải một con người, mà là hệ thống, là guồng máy thời đại nghiền nát những phận người bé nhỏ.

5. Phê phán phụ hệ bằng hình ảnh thay vì diễn văn

Một nét rất đặc biệt trong điện ảnh Trương Nghệ Mưu là việc đặt phụ nữ ở trung tâm câu chuyện. Các nhân vật nữ của ông thường bị nhốt trong những cấu trúc vô hình: truyền thống, gia đình, quyền lực nam giới. Nhưng ông không bao giờ giảng giải điều đó bằng lời.

Thay vào đó, ông biến kiến trúc thành nhà tù. Những bức tường cao, những hành lang hẹp, những cánh cửa luôn đóng chặt. Không ai cần canh giữ họ, bởi chính không gian đã giam cầm họ.

Trong Raise the Red Lantern, bốn người vợ bị đẩy vào một cuộc cạnh tranh tàn nhẫn để giành lấy sự lựa chọn của người đàn ông. Họ đấu nhau, nhưng không ai thật sự thắng. Chỉ có hệ thống thắng. Đó là một cách phê phán phụ hệ rất tinh tế: không cần bài diễn thuyết, chỉ cần cho thấy cơ chế vận hành.

Điều còn lại sau những khung hình

Nhìn lại toàn bộ hành trình điện ảnh của Trương Nghệ Mưu, ta có thể mang theo vài bài học rất gọn: màu sắc có thể trở thành ngôn ngữ kể chuyện; khung hình có thể là một lập luận thị giác; im lặng và khoảng trống cũng có sức mạnh riêng; lịch sử chạm đến ta mạnh nhất khi đi qua đời sống cá nhân; và đôi khi phản diện đáng sợ nhất chính là cấu trúc vô hình.

Nhưng có lẽ điều quan trọng hơn cả là thái độ kể chuyện của ông. Trương Nghệ Mưu không tin vào việc giải thích. Ông tin vào việc cho thấy. Ông không ép khán giả phải cảm nhận theo một cách duy nhất, mà tạo điều kiện để họ tự bước vào khung hình, tự hoàn thiện câu chuyện bằng trải nghiệm của riêng mình.

Trong một thế giới nơi ai cũng muốn nói thật nhiều, Trương Nghệ Mưu nhắc ta rằng kể chuyện hay đôi khi chỉ đơn giản là biết dừng lại đúng lúc. Bởi thứ bạn không nói, rất có thể, mới là thứ ở lại lâu nhất.

Bạn có thể nghe và theo dõi bản audio Podcast của tập này về Trương Nghệ Mưu ở đây. Đây là một Series Podcast phát hành hàng tuần để chia sẻ đến bạn những người kể chuyện đại tài từ nhiều lĩnh vực khác nhau tại Việt Nam cũng như trên thế giới.