Có một hình ảnh khá “ngược đời” để bắt đầu về Yuval Noah Harari: một giáo sư lịch sử, chuyên lịch sử quân sự thời Trung Cổ, mỗi năm dành khoảng 60 ngày đi thiền trong im lặng. Không điện thoại, không sách, không trò chuyện. Chỉ có hơi thở và sự quan sát. Và từ kỷ luật đó, ông viết ra những cuốn sách khiến hàng triệu người trên thế giới nghĩ lại về chính mình. Không phải nghĩ lại theo kiểu “à hay”, mà là kiểu “khoan, hóa ra thứ mình tin bấy lâu nay là một câu chuyện”.

Nếu bạn học hoặc làm truyền thông, Harari là một case-study quý. Không phải vì bạn cần đồng ý với ông. Mà vì ông cho thấy một điều rất thực tế: thế giới vận hành bằng câu chuyện, và người biết kể câu chuyện sẽ có quyền lực giải thích thế giới. Đôi khi, họ còn định hình thứ được gọi là “sự thật”.

Bài viết này không nhằm tóm tắt Sapiens hay Homo Deus. Mục tiêu là bóc tách 5 kỹ thuật kể chuyện Harari dùng để biến lịch sử vĩ mô, một thứ vốn dễ khô và dễ gây ngáp, thành trải nghiệm đọc giống như xem một series thriller: có nhịp, có mồi câu, có plot twist, có cảm giác “mình đang bị thuyết phục”. Và nếu bạn đã từng làm nội dung giáo dục, làm podcast, viết longform, hay thuyết trình, bạn sẽ nhận ra: 5 kỹ thuật này có thể chuyển thẳng sang nghề của bạn.

Vì sao Harari kể lịch sử cuốn đến vậy, dù bị giới học thuật chê?

Harari không che giấu mục tiêu của mình. Ông không viết để được giới sử học vỗ tay. Ông viết để người bình thường hiểu lịch sử, và từ đó hiểu hiện tại. Cái giá của lựa chọn này là: ông bị phê bình vì đơn giản hóa, vì “hy sinh độ chặt chẽ để đổi lấy câu chuyện”. Nhưng hãy nhìn thẳng: truyền thông đại chúng luôn sống trong vùng căng thẳng đó. Bạn làm nội dung cho công chúng thì phải trả lời câu hỏi: mình chắt lọc thế nào để vẫn đúng, mà vẫn hấp dẫn?

Điểm mạnh của Harari là ông không bắt đầu bằng dữ liệu hay niên đại. Ông bắt đầu bằng một trải nghiệm nhận thức: đưa bạn vào một câu hỏi lớn, rồi dẫn bạn đi qua những tầng nghĩa. Bạn đọc xong có thể phản biện ông, nhưng khó có thể phủ nhận: bạn đã bị kéo đi.

Kỹ thuật 1: “Khung câu hỏi lớn” – câu hỏi là cánh cửa vào câu chuyện

Nhiều nội dung lịch sử bắt đầu bằng “năm X xảy ra sự kiện Y”. Harari chọn cách khác. Ông bắt đầu bằng một khung lớn đến mức người đọc thấy mình bé đi, nhưng lại không thể quay lưng. Chẳng hạn mở đầu Sapiens, ông đưa người đọc đi từ Big Bang, đến vật lý, hóa học, sinh học, rồi mới zoom vào Homo sapiens và văn hóa. Bạn chưa kịp hỏi “tại sao phải vòng vèo vậy?”, thì ông đã gợi ra câu hỏi ngầm: trong hàng loạt loài người từng tồn tại, vì sao Sapiens thắng? Và bạn đọc tiếp, vì bạn muốn được giải thích.

Đây là bài học quan trọng cho truyền thông: đừng mở nội dung bằng “chúng ta sẽ nói về…”. Hãy mở bằng câu hỏi khiến người nghe thấy mình có liên quan. Harari không hỏi “lịch sử loài người phát triển thế nào”. Ông hỏi kiểu “vì sao một sinh vật yếu, không nanh vuốt, lại ngồi đây đọc sách thay vì bị sư tử ăn?”. Câu hỏi không còn là về “họ”, mà chạm vào “bạn”.

Ứng dụng cho sinh viên truyền thông:
Khi làm một chủ đề khó (AI, bầu cử, kinh tế, văn hóa), hãy viết ra “câu hỏi lớn” trước khi viết outline. Nếu bạn không có câu hỏi, nội dung rất dễ thành một chuỗi thông tin không trọng tâm. Một câu hỏi tốt sẽ trở thành xương sống, giúp bạn quyết định cái gì giữ, cái gì bỏ.

Kỹ thuật 2: “Hư cấu như quyền lực” – câu chuyện là công cụ hợp tác của loài người

Đây là luận điểm trung tâm của Harari: loài người thống trị không phải vì cơ bắp hay trí tuệ cá nhân, mà vì khả năng tin vào “thực tại tưởng tượng” và cùng nhau hành động theo nó. Quốc gia, tiền, công ty, tôn giáo, nhân quyền… không tồn tại như một hòn đá hay một cái cây. Chúng tồn tại vì chúng ta đồng thuận tin vào chúng.

Điểm kể chuyện nằm ở chỗ: Harari không nói “đây là một lý thuyết xã hội học”. Ông kể bằng ví dụ đời thường. Ông hỏi “Peugeot là gì?”. Bạn có thể sờ vào chiếc xe, nhưng công ty Peugeot thì không. Thứ khiến hàng nghìn người hợp tác là một “hư cấu pháp lý” được luật công nhận. Và ví dụ này khiến người đọc tự nối dây sang mọi thứ khác: trường đại học, hợp đồng, thương hiệu, tiền tệ, cả “uy tín” trên mạng xã hội.

Với truyền thông, đây là một nhát cắt sắc: thương hiệu là câu chuyện. Niềm tin công chúng dành cho một tổ chức là câu chuyện. “Tính chính danh” trong truyền thông chính trị cũng là câu chuyện. Bạn làm truyền thông, thực chất là làm việc với những “thực tại liên chủ quan” ấy, mỗi ngày.

Ứng dụng:
Khi bạn xây một chiến dịch, đừng chỉ nói tính năng. Hãy tìm “thực tại tưởng tượng” mà bạn muốn công chúng cùng tin. Bạn không thể kêu gọi cộng đồng hành động bằng dữ kiện thuần. Bạn cần một câu chuyện đủ rõ để người ta thấy mình thuộc về nó.

Kỹ thuật 3: “Zoom in – zoom out” – thay đổi tỷ lệ để tạo cảm giác vừa vĩ mô vừa rất người

Harari có khả năng chuyển từ 2,5 triệu năm lịch sử sang một ngày mệt nhoài của một người phụ nữ nông dân cổ đại. Bạn vừa nhìn thấy bức tranh vũ trụ, vừa bị ghim vào một chi tiết rất đời. Chính sự thay đổi tỷ lệ này tạo ra cảm giác cuốn hút: lịch sử không còn là “thời đại” và “triều đại”; nó là những cái lưng đau, những buổi sáng dậy sớm, những bữa ăn đơn điệu, những kiệt sức.

Sau đó, Harari thường kết nối trở lại hiện tại bằng một câu hỏi kiểu “bạn có hạnh phúc hơn không?”. Câu hỏi này rất truyền thông: nó buộc người đọc phải tự soi. Và khi người đọc tự soi, nội dung trở nên cá nhân. Khi nội dung trở nên cá nhân, nó bám lâu hơn.

Ứng dụng:
Làm video/longform/thuyết trình, bạn cần nhịp “to–nhỏ–to”:

• To để người ta thấy tầm quan trọng
• Nhỏ để người ta thấy con người
• To để người ta thấy chủ đề liên quan đến đời họ hôm nay

Nhiều bạn sinh viên bị kẹt ở một phía: hoặc chỉ to (trừu tượng) hoặc chỉ nhỏ (tản mạn). Harari dạy cách kéo qua kéo lại, có chủ đích.

Kỹ thuật 4: “Thiền định như phương pháp nghiên cứu” – kỷ luật chú ý tạo ra kỷ luật biên tập

Đoạn này nghe có vẻ xa truyền thông, nhưng thật ra lại chạm đúng nghề. Harari nói thiền giúp ông có hai thứ: khả năng tập trung và khả năng phân biệt thực tại với câu chuyện do tâm trí bịa ra. Với truyền thông, đây chính là năng lực biên tập: giữa biển dữ liệu, biết cái gì quan trọng; giữa biển diễn giải, biết đâu là fact, đâu là frame.

Bạn sống trong một thời đại mà ai cũng có thể “kể câu chuyện” về cùng một sự kiện theo hàng chục góc. Nếu bạn không có kỷ luật chú ý, bạn sẽ bị dòng tin kéo đi. Nếu bạn không có kỷ luật phân biệt, bạn sẽ biến thành người kể chuyện thay cho định kiến của mình.

Harari dùng im lặng như một “không gian làm sạch”. Còn bạn, có thể bạn không đi retreat 60 ngày. Nhưng bạn có thể học một nguyên tắc: muốn viết sâu, phải tạo khoảng trống cho tư duy tự sắp xếp. Nội dung hay thường không đến từ lúc bạn đọc thêm, mà từ lúc bạn dám dừng lại để hiểu mình đang muốn nói gì.

Ứng dụng:
Khi chuẩn bị một bài thuyết trình hay một bài longform, hãy dành một khoảng thời gian “không nạp thêm” nữa. Chỉ sắp xếp và cắt gọt. Sinh viên truyền thông thường sai ở chỗ: càng bí thì càng đọc thêm, càng nhồi thêm. Harari nhắc bạn rằng đôi khi “ít hơn” mới tạo ra độ sáng.

Kỹ thuật 5: “Khiêu khích như một cách dạy” – tạo mồi tranh luận để người đọc không đi qua hờ hững

Harari không viết để bạn gật đầu. Ông viết để bạn dừng lại. Và cách ông làm là đưa ra những tuyên bố có tính gây tranh cãi: “Cách mạng nông nghiệp là cú lừa lớn nhất lịch sử”, “chúng ta không thuần hóa lúa mì, lúa mì thuần hóa chúng ta”, “tiền là câu chuyện thành công nhất từng được kể”… Các câu này hoạt động như một cú chặn. Bạn đọc tới đó sẽ khó lướt tiếp như bình thường, vì não bạn bật chế độ phản ứng: “hả?”. Và khi đã “hả”, bạn bắt đầu đọc kỹ.

Đây là kỹ thuật truyền thông cực mạnh, nhưng cũng cực nguy hiểm nếu dùng sai. Vì khiêu khích mà thiếu nền tảng dễ thành giật tít. Harari khiêu khích, nhưng thường sau đó ông dẫn người đọc qua lập luận, ví dụ, và hệ quả. Tức là ông dùng khiêu khích như một phương pháp sư phạm: kích hoạt tư duy, không phải kích hoạt phẫn nộ.

Ứng dụng:
Khi bạn làm nội dung giáo dục hoặc content giải thích (explainers), hãy thử đặt một “câu nghịch” ở phần mở. Nhưng chỉ làm điều đó khi bạn đủ năng lực dẫn người đọc đi đến một góc nhìn hợp lý, có luận cứ, có giới hạn. Mục tiêu là tạo suy nghĩ, không phải tạo ồn.

Harari nói cho sinh viên truyền thông điều gì, ngoài chuyện kể hay?

Nếu gom 5 kỹ thuật lại, Harari đang nhắn một thông điệp rất thực tế: câu chuyện không chỉ mô tả thế giới, câu chuyện tạo ra thế giới. Điều chúng ta gọi là “sự thật xã hội” thường là thứ được giữ vững nhờ một câu chuyện đủ thuyết phục để nhiều người tin và sống theo nó.

Đây là lý do bạn cần học kể chuyện một cách có trách nhiệm. Vì kể chuyện giỏi mà không có đạo đức sẽ biến thành thao túng. Kể chuyện giỏi mà thiếu năng lực kiểm chứng sẽ biến thành tuyên truyền. Harari có thể bị phản biện, nhưng ông buộc người đọc nhìn thẳng vào câu hỏi: “niềm tin của mình đến từ đâu?”. Và với truyền thông, đó là câu hỏi cốt lõi.

Story Lab cho sinh viên: 3 bài tập thực hành theo kiểu Harari

Bài tập 1: Khung câu hỏi lớn (Big Question)

Chọn một chủ đề bạn đang làm (AI, thương hiệu, văn hóa, bầu cử, giáo dục). Viết ra 3 câu hỏi, rồi chọn 1 câu có thể khiến người đọc thấy “liên quan đến tôi”. Viết một đoạn mở 120–150 chữ chỉ để mở câu hỏi, chưa trả lời.

Bài tập 2: Zoom in – zoom out

Viết 1 đoạn 200 chữ bắt đầu bằng bức tranh rộng (xu hướng, lịch sử, bối cảnh), rồi zoom vào một cảnh rất cụ thể (một người, một ngày, một thói quen), rồi kết thúc bằng một câu hỏi kéo về hiện tại.

Bài tập 3: Khiêu khích có nền (Provocation with proof)

Viết một câu “nghịch” về chủ đề bạn làm. Sau đó viết 3 gạch đầu dòng giải thích vì sao câu đó có thể đúng trong một ngữ cảnh nhất định, và 1 gạch đầu dòng về giới hạn (khi nào câu đó không đúng). Mục tiêu là học cách khiêu khích mà không sa vào phán xét rỗng.

Kết

Harari không phải khuôn mẫu để bạn bắt chước giọng văn. Điều đáng học là kỹ năng cấu trúc tư duy thành câu chuyện: đặt câu hỏi lớn, xây “thực tại tưởng tượng” bằng ví dụ gần gũi, thay đổi tỷ lệ kể để vừa vĩ mô vừa con người, luyện kỷ luật chú ý để biên tập tốt hơn, và dám tạo tranh luận để người đọc không lướt qua.

Nếu bạn là sinh viên truyền thông, bạn sẽ sớm nhận ra: nghề của bạn không chỉ là làm nội dung. Nghề của bạn là tham gia vào cuộc cạnh tranh của những câu chuyện. Câu chuyện nào đủ rõ để người ta tin, đủ tử tế để người ta sống cùng, và đủ sâu để người ta nhớ lâu hơn một cú lướt.

Bạn có thể nghe đầy đủ bản Podcast ‘Bậc Thầy Kể Chuyện’: YUVAL NOAH HARARI – KHI CÂU CHUYỆN TRỞ THÀNH SỰ tại đây.