Bảy giờ sáng. Bạn đang trên xe buýt, tai nghe đã cắm vào, và trong vòng 20 phút tiếp theo, một nhà khoa học hành vi người Mỹ sẽ giải thích tại sao con người lại đưa ra những quyết định tồi tệ dưới áp lực. Hoặc một nhà báo điều tra sẽ kể lại cách anh ta mất ba năm để phanh phui một đường dây tham nhũng. Hoặc một doanh nhân 28 tuổi người Việt sẽ kể về lần thất bại đầu tiên khiến cô ấy suýt bỏ cuộc và điều gì đã kéo cô ấy đứng dậy.

Không có bục giảng. Không có điểm danh. Không có bài tập về nhà. Nhưng rõ ràng là bạn đang học, học theo cách não người được thiết kế để tiếp nhận tốt nhất: qua câu chuyện, qua giọng nói thật, qua cảm xúc thật.

Đó là podcast – một định dạng truyền thông đang âm thầm thay đổi cách hàng triệu người trên thế giới tiếp cận kiến thức, và đang dần trở thành một trong những công cụ học tập phi chính thức quan trọng nhất của thế kỷ 21.

Radio trong chiếc túi – lịch sử ngắn của một định dạng dài hơi

Podcast không phải là phát minh của thế kỷ 21, nhưng nó đã được thế kỷ 21 hồi sinh và nhân lên gấp bội. Thuật ngữ “podcast” xuất hiện lần đầu năm 2004, ghép từ “iPod” (thiết bị nghe nhạc của Apple thống trị thời điểm đó) và “broadcast” (phát sóng). Nhà báo Ben Hammersley của The Guardian được ghi nhận là người dùng từ này đầu tiên trong một bài báo viết về làn sóng audio trực tuyến mới nổi. Nhưng ý tưởng cốt lõi của podcast – âm thanh ghi âm sẵn, người nghe chủ động tải về và nghe theo lịch của mình – thực chất là sự kế thừa trực tiếp từ radio.

Radio, ở thế kỷ 20, đã là một cuộc cách mạng về dân chủ hóa thông tin. Lần đầu tiên trong lịch sử, một người nông dân ở vùng sâu có thể nghe cùng một bản tin với người ở trung tâm thành phố. Nhưng radio có một hạn chế cơ bản: tuyến tính và theo lịch phát sóng cố định. Bạn phải nghe vào đúng giờ đó, đúng ngày đó, hoặc bỏ lỡ mãi mãi.

Podcast phá vỡ hoàn toàn giới hạn đó. Và từ năm 2015 trở đi, khi Serial – một podcast điều tra tội phạm của NPR, trở thành hiện tượng toàn cầu với hàng chục triệu lượt nghe, thế giới bắt đầu nhận ra rằng audio kể chuyện không chỉ là thứ để nghe khi lái xe, đó là một hình thức truyền thông có chiều sâu và sức hút riêng. Đến năm 2024, toàn cầu có hơn 4 triệu podcast đang hoạt động với hơn 500 triệu người nghe thường xuyên. Và con số này vẫn đang tăng.

Tại sao podcast lại học được sâu đến vậy?

Có một nghịch lý thú vị trong cách chúng ta học: dù sách giáo khoa chứa đựng nhiều thông tin hơn, dù slide bài giảng được trình bày bài bản hơn, người ta lại thường nhớ lâu hơn những gì họ nghe qua một cuộc trò chuyện tự nhiên, một câu chuyện được kể bằng giọng người thật.

Khoa học thần kinh gọi đây là “neural coupling” hay sự đồng bộ hóa giữa não người kể và não người nghe. Khi bạn đọc một văn bản trung tính, chỉ có các vùng ngôn ngữ trong não được kích hoạt. Nhưng khi bạn nghe một câu chuyện được kể tốt, với âm điệu, nhịp thở, cảm xúc của người kể, não bạn phản chiếu trải nghiệm đó gần như y chang. Đó là lý do tại sao bạn có thể nghe một tập podcast 60 phút mà không nhận ra thời gian trôi, nhưng đọc 20 trang sách giáo khoa lại cảm thấy nặng nề.

Ngoài ra, podcast còn có một đặc điểm học tập đặc biệt mà các hình thức khác khó có được: tính đồng hành. Khi bạn nghe Lex Fridman phỏng vấn một nhà khoa học về trí tuệ nhân tạo trong 3 tiếng, bạn không đang “học bài” mà bạn đang ngồi trong một cuộc trò chuyện thật giữa hai người thật, theo dõi cách họ tranh luận, phản biện, thừa nhận sự không chắc chắn, và tìm đến sự thật cùng nhau. Đó là kiểu học mà không giáo trình nào mô phỏng được.

Và quan trọng không kém: podcast học được ở bất kỳ đâu. Trên xe bus, khi nấu cơm, lúc tập thể dục, khi đi bộ trong công viên. Nó biến những “khoảng thời gian chết” trong ngày thành những khoảnh khắc học tập chủ động. Đây là điều mà sách, video hay lớp học trực tuyến không thể làm được theo cách tương tự.

Từ góc nhìn người làm – podcast không khó như bạn tưởng

Tôi bắt đầu làm podcast từ năm 2017, ban đầu khá dè dặt, một mic rẻ tiền, phần mềm miễn phí, và một ý tưởng đơn giản: ghi lại những cuộc trò chuyện thú vị mà bình thường chỉ diễn ra trong các quán cà phê rồi mất đi không để lại dấu vết. Đến nay, kênh podcast của tôi tại tadale.transistor.fm đã có hơn 10 series với hơn 300 tập, từ Fulbright Chat chia sẻ câu chuyện của những người từng học bổng Fulbright, IFO Podcast dạy tiếng Anh qua các cuộc phỏng vấn truyền cảm hứng, Người Tôi Gặp ghi lại những chân dung đời thường mà báo chí thường bỏ qua, đến Đọc báo cùng Tada, nơi tôi đọc và phân tích một bài báo thú vị mỗi ngày như một thói quen suy nghĩ thành tiếng.

Điều tôi học được sau từng ấy năm làm podcast là: rào cản kỹ thuật để bắt đầu làm podcast ngày nay gần như bằng không. Một chiếc điện thoại tốt đã có thể ghi âm đủ chất lượng để phát hành. Các nền tảng như Transistor, Anchor hay Spotify for Podcasters cho phép bạn upload và phân phối nội dung đến hàng chục ứng dụng nghe podcast trên toàn thế giới chỉ bằng vài thao tác. Phần mềm chỉnh sửa âm thanh như Audacity thì miễn phí hoàn toàn.

Thứ thật sự cần không phải là thiết bị, mà là ý tưởng rõ ràng về bạn muốn nói chuyện về điều gì, với ai, và tại sao. Đó là câu hỏi mà bất kỳ sinh viên báo chí, truyền thông, hay thậm chí bất kỳ ngành nào cũng đáng ngồi xuống và trả lời nghiêm túc.

Howdy và CAS-sette – chuyện của cô sinh viên học làm podcaster

Howdy là sinh viên năm nhất khi tôi lần đầu nghe tên em. Mới nhập học chưa đầy một học kỳ, còn đang loay hoay làm quen với môi trường đại học, em đã tự mình khởi động một podcast có tên CAS-sette – cái tên mang tầng nghĩa kép khá duyên: CAS là tên viện College of Arts and Sciences nơi em đang học tại VinUni, ghép với “-sette” từ cassette, chiếc băng audio analog của một thời đã qua. Đọc lên thì nghe như “cassette”, nhưng ý nghĩa thì rộng hơn nhiều –  một podcast của sinh viên CAS, kể chuyện theo cách cũ nhất và chân thực nhất: bằng giọng nói, bằng cuộc trò chuyện thật. Em làm để phỏng vấn những người thú vị mà em gặp trong hành trình đi học của mình. Không có ai giao bài. Không có điểm số chờ ở cuối. Em chỉ đơn giản nhận ra xung quanh mình có quá nhiều câu chuyện đáng được kể, và quyết định tự mình kể chúng.

Tôi biết đến CAS-sette vì một ngày em nhắn tin mời tôi làm khách mời cho một tập. Ngồi trước micro của một sinh viên năm nhất, tôi mới thật sự hiểu em đã đi được bao xa chỉ bằng sự tò mò và một chiếc điện thoại. Câu chuyện của Howdy không phải ngoại lệ, nó là lời nhắc nhở mà tôi nghĩ thế hệ trẻ cần nghe nhiều hơn: bạn không cần chờ học xong, không cần thiết bị hoàn hảo, không cần ai cho phép. Câu chuyện bạn muốn kể, chính nó là lý do đủ để bắt đầu.

Podcast như một phòng lab kỹ năng mở nơi bạn không cần đăng ký, không cần học phí

Nhìn từ góc độ giáo dục, podcast thú vị ở cả hai chiều: nghe và làm.

Về phía người nghe: podcast đang dân chủ hóa việc tiếp cận kiến thức theo nghĩa thật sự. Bạn có thể nghe Tim Ferriss phỏng vấn các nhà đầu tư hàng đầu thế giới miễn phí – trong khi một buổi tư vấn trực tiếp với họ có thể tốn hàng nghìn đô. Bạn có thể học cách tư duy triết học qua Philosophy Bites, hiểu về kinh tế qua Freakonomics Radio, hay theo dõi diễn biến địa chính trị toàn cầu qua Ezra Klein Show, tất cả không mất một đồng, không cần đăng ký khóa học, không cần bằng cấp đầu vào. Rào cản tiếp cận kiến thức đã giảm xuống mức gần bằng không.

Về phía người làm: sản xuất podcast là một bài tập tổng hợp kỹ năng hiếm có. Khi bạn làm một tập podcast, bạn phải nghiên cứu chủ đề đủ sâu để dẫn dắt cuộc trò chuyện có chiều sâu, phải viết kịch bản hoặc outline đủ chặt để giữ mạch nhưng đủ linh hoạt để không nghe như robot đọc bài, phải lắng nghe thật kỹ trong khi phỏng vấn để hỏi đúng câu tiếp theo, phải chỉnh sửa âm thanh để câu chuyện có nhịp điệu, và cuối cùng phải viết mô tả, đặt tiêu đề đủ thu hút để người lạ muốn bấm vào. Đó là toà bộ quy trình sản xuất nội dung truyền thông được nén vào một định dạng, và bạn có thể bắt đầu thực hành từ hôm nay.

Tôi thường nói với sinh viên của mình: làm một tập podcast tốt bạn sẽ học được nhiều hơn là ngồi nghe 10 buổi giảng về truyền thông. Không phải vì bài giảng không có giá trị, mà vì thực hành buộc bạn phải đối mặt với những câu hỏi thật: Tôi đang muốn nói điều gì? Người nghe tôi là ai? Câu chuyện này bắt đầu từ đâu và kết thúc ở đâu? Đó chính xác là những câu hỏi cốt lõi của bất kỳ nhà truyền thông nào.

Lớp học trong tai nghe, và những câu hỏi mà nó đặt ra cho giáo dục

Podcast, tất nhiên, không thể thay thế lớp học. Nó không có sự tương tác trực tiếp, không có phản hồi cá nhân hóa, không có cộng đồng học tập cùng nhau ở cùng một không gian vật lý. Những thứ đó vẫn còn quý giá và không thể mô phỏng.

Nhưng podcast đặt ra một câu hỏi quan trọng cho hệ thống giáo dục: nếu người trẻ có thể tự mình tiếp cận kiến thức sâu, đa dạng và được kể bởi những chuyên gia hàng đầu thế giới thì vai trò của trường học là gì? Câu trả lời, theo tôi, không phải là cạnh tranh với podcast về lượng thông tin  mà là làm tốt hơn những gì podcast không thể làm: tạo ra môi trường để học sinh thực hành, phản biện, cộng tác và trưởng thành cùng nhau.

Và trong khi chờ hệ thống giáo dục tìm ra câu trả lời đó, bạn không cần phải ngồi yên. Hãy cắm tai nghe vào. Tìm một podcast về điều bạn đang tò mò nhất. Nghe trong 20 phút tiếp theo khi bạn di chuyển.

Lớp học, từ lâu, không còn nằm trong bốn bức tường nữa rồi. Nó đang ở trong tai bạn chỉ cần bạn muốn, và sẵn sàng tâm thế  bước vào và học hỏi… 

—

Một vài podcast đáng nghe để bắt đầu:

Tiếng Anh: Serial (điều tra tội phạm), Lex Fridman Podcast (khoa học & công nghệ), Freakonomics Radio (kinh tế hành vi), Radiolab (khoa học kể bằng câu chuyện), The Daily – NYT (thời sự sâu). Tiếng Việt: Fulbright Chat, Đọc báo cùng Tada (tadale.transistor.fm), Vietcetera’s Have A Sip, Think Fast Talk Smart.