Tại Liên hoan Phát thanh toàn quốc lần thứ XVII vừa diễn ra ở Quảng Ninh, khi podcast đã trở thành một trong những điểm nhấn rõ rệt của kỳ liên hoan năm nay, nhà báo Phạm Trung Tuyến, Phó giám đốc VOV Giao thông, Đài Tiếng nói Việt Nam, đã chia sẻ một nhận xét rất đáng suy nghĩ. Ông là người gắn bó với phát thanh từ rất sớm, làm việc tại VOV từ năm 1996 và nhiều năm qua tập trung vào việc nghiên cứu, xây dựng format cho các chương trình phát thanh tương tác và phát thanh thực tế. Có lẽ vì vậy, những điều ông nói không chỉ là một lời bình luận về podcast, mà còn là một lời nhắc nghề rất thẳng: podcast không phải là một bản tin được đọc chậm lại, mà là một câu chuyện được kể bằng âm thanh.

CHUYỆN LÀM PODCAST

Chia sẻ của nhà báo Phạm Trung Tuyến

Tôi vừa chấm gần 100 tác phẩm podcast dự thi tại Liên hoan Phát thanh toàn quốc và nhận ra một vấn đề khá rõ: đa số người làm podcast hiện nay còn yếu ở kỹ năng kể chuyện.

Theo tôi, có mấy nguyên nhân chính.

Thứ nhất là di sản của báo chí truyền thống. Nhà báo Việt Nam lâu nay được đào tạo theo lối đưa thông tin quan trọng nhất lên đầu, ưu tiên sự kiện, số liệu, tính khách quan và tính chính thống. Cách kể chuyện có nhân vật, xung đột, cao trào, cảm xúc nhiều khi dễ bị nhìn như “giật tít câu view” hoặc “không chuyên nghiệp”. Trong khi đó, podcast lại đòi hỏi gần như điều ngược lại: phải biến thông tin thành một câu chuyện để người nghe bị giữ lại ngay từ những phút đầu tiên.

Thứ hai, podcast ở nhiều nơi vẫn đang bị xem như một “sản phẩm phụ”. Nhiều tòa soạn làm podcast vì xu hướng, làm để có mặt trên nền tảng, chứ chưa đầu tư một cách nghiêm túc. Nhân sự không được đào tạo chuyên sâu về kịch bản audio, voice performance hay sound design. Kết quả là kịch bản vẫn viết như bài báo, giọng đọc vẫn như dẫn chương trình truyền hình, còn âm thanh thì chỉ dừng ở mức “nghe được là ổn”.

Thứ ba là thiếu kỹ năng chuyên biệt về âm thanh và nhịp điệu. Kể chuyện bằng podcast đòi hỏi một hệ kỹ năng rất khác so với viết báo: nhịp độ, khoảng dừng, tiết tấu cảm xúc, tone giọng, hiệu ứng âm thanh, âm nhạc. Phần lớn nhà báo chưa được rèn những kỹ năng này một cách bài bản. Ngay cả các lớp tập huấn hiện nay cũng chưa thật sự đi sâu vào phần đó.

Thứ tư là áp lực thời gian, đi cùng với tư duy an toàn. Deadline chặt, nhịp sản xuất nhanh, ai cũng phải chạy theo tin tức nên rất ít người có đủ thời gian để gọt giũa một chất liệu báo chí thành một câu chuyện hay. Mặt khác, môi trường báo chí đôi khi vẫn khuyến khích một giọng điệu trung lập, tiết chế, tránh kịch tính, tránh nhạy cảm. Điều đó khiến nhiều sản phẩm audio trở nên đúng, nhưng chưa chạm.

Vậy làm podcast có khó không?

Tôi nghĩ là không khó.

Khi chưa thể có ngay những chương trình tập huấn chuyên sâu, tôi muốn chia sẻ hai kỹ năng cơ bản nhất, dễ áp dụng nhất, để bất cứ ai cũng có thể bắt đầu làm podcast ngay.

Chúng ta không bàn về “làm podcast như thế nào” theo nghĩa kỹ thuật.

Chúng ta chỉ nói về thứ quyết định một podcast có được nghe hết hay không: kể chuyện.

Podcast không phải là “bản tin nói”. Podcast là một câu chuyện được kể bằng giọng nói, và người nghe chỉ ở lại khi họ cảm thấy mình đang sống bên trong câu chuyện đó.

Và để làm được điều đó, theo tôi, cần ít nhất hai kỹ năng nền tảng:

1. Xây dựng kịch bản kể chuyện
2. Nắm được cấu trúc 3 hồi, hay 3-Act Structure, khung kể chuyện quen thuộc đã được Hollywood, BBC và rất nhiều nhà sản xuất nội dung lớn sử dụng trong thời gian dài.

Làm tốt hai điều này, chúng ta có thể biến một đề tài báo chí khô khan thành một podcast khiến người nghe không muốn dừng lại.

1) Xây dựng kịch bản kể chuyện

Một kịch bản podcast kể chuyện, theo tôi, cần có năm yếu tố bắt buộc: nhân vật, xung đột, cung cảm xúc, điểm chạm, và thông điệp mấu chốt.

Trong báo chí truyền thống, nhân vật đôi khi chỉ là một cái tên. Nhưng trong podcast kể chuyện, nhân vật phải có chân dung rõ hơn, có đời sống, có tình thế cụ thể.

Trong báo chí truyền thống, xung đột thường được hiểu như một vấn đề đang tồn tại. Nhưng trong podcast kể chuyện, xung đột không chỉ ở hoàn cảnh bên ngoài mà còn ở bên trong nhân vật, ở sự giằng co nội tâm, ở những thứ khiến người nghe phải quan tâm.

Trong báo chí truyền thống, cung cảm xúc thường được giữ ở mức trung tính. Còn trong podcast, nó phải có chuyển động, có chỗ cao, chỗ thấp, có hy vọng, có tuyệt vọng, rồi có thể mở ra một hy vọng mới.

Trong báo chí truyền thống, điểm chạm có thể là lead 5W1H. Nhưng trong podcast, điểm chạm là 15 giây đầu tiên, nơi bạn buộc người nghe phải chú ý và muốn đi tiếp.

Trong báo chí truyền thống, thông điệp mấu chốt thường là một kết luận logic. Còn trong podcast, nó nên là một điều đọng lại về mặt cảm xúc, một dư âm.

Nói ngắn gọn: hãy viết như đang trò chuyện với một người bạn thân, chứ không phải đang viết cho tòa soạn duyệt.

2) Cấu trúc 3 hồi, khung xương của một câu chuyện

Đây là cấu trúc đơn giản nhất, nhưng cũng mạnh nhất mà tôi biết. Hầu như mọi bộ phim hay, mọi podcast cuốn hút đều dùng nó dưới một hình thức nào đó.

Act 1: Mở đầu

Khoảng 20 đến 25 phần trăm thời lượng.

Mục tiêu là khiến người nghe quan tâm ngay lập tức.
Ở phần này, cần:

• giới thiệu nhân vật chính và bối cảnh
• đặt ra câu hỏi trung tâm
• kết thúc hồi một bằng một cú ngoặt, hoặc một điểm không thể quay đầu

Công thức đơn giản có thể là:
Đây là một con người đang sống bình thường. Rồi một sự kiện xảy ra làm thay đổi tất cả. Và bây giờ, họ buộc phải bước vào một hành trình khác.

Act 2: Xung đột

Khoảng 50 đến 60 phần trăm thời lượng.

Đây là phần dài nhất, nơi câu chuyện thực sự diễn ra. Nhân vật đối mặt với những thử thách ngày càng lớn. Có các nút thắt. Có sự đấu tranh. Và đây cũng là lúc âm nhạc, sound effect, khoảng lặng, tiết tấu được dùng tối đa để tạo sức căng.

Một mẹo rất thực tế là: cứ mỗi 4 đến 5 phút, nên có một câu hỏi treo, một điều khiến người nghe chưa thể rời đi.

Act 3: Giải quyết

Khoảng 15 đến 20 phần trăm thời lượng.
Đây không nhất thiết phải là một cái kết đẹp. Nhưng nó phải là một cái kết có ý nghĩa.
Cần trả lời câu hỏi trung tâm, cho thấy nhân vật đã thay đổi như thế nào, và để lại cho người nghe một insight, một cảm xúc, hay một nhận thức nào đó đủ mạnh. Kết thúc tốt không phải là kết thúc đóng, mà là kết thúc còn vang lại.
Từ hai kỹ năng đó, có thể rút thành một quy trình 6 bước:

Bước 1: Chọn đề tài và xác định câu hỏi trung tâm

Bước 2: Tìm nhân vật chính, nhớ là con người chứ không phải chỉ là sự kiện

Bước 3: Vẽ sơ đồ 3 hồi

Bước 4: Viết kịch bản theo dạng đối thoại, có chỉ dẫn âm thanh

Bước 5: Đọc to để kiểm tra pacing và cảm xúc

Bước 6: Ghi âm thử 3 phút đầu để xem điểm chạm đã đủ hấp dẫn chưa.

Một ví dụ rất đơn giản

Đề tài báo chí là: chương trình hỗ trợ vay vốn cho nông dân bị chậm trễ. Nếu chỉ đưa tin, chúng ta sẽ nói về cơ chế, số liệu, trách nhiệm, tiến độ.

Nhưng nếu chuyển thành podcast kể chuyện, ta có thể mở bằng một con người.

Chẳng hạn: “Chị Năm và đồng tiền không bao giờ đến.”

Act 1: chị Năm, 42 tuổi, ở An Giang, vay nóng 80 triệu để mua phân cho vườn sầu riêng. Chị tin rằng chỉ vài tháng nữa, dòng vốn hỗ trợ sẽ về và mọi chuyện sẽ ổn. Nhưng tám tháng sau, chị vẫn chưa nhận được đồng nào.

Act 2: chị chạy vạy khắp nơi. Ngân hàng từ chối. Thương lái ép giá. Con trai đứng trước nguy cơ bỏ học. Ở đây, âm thanh của mưa, tiếng xe máy, khoảng lặng, tiếng thở dài… đều có thể góp phần làm dày thêm sức nặng cảm xúc.

Act 3: cuối cùng, chị được hỗ trợ sau khi câu chuyện được phản ánh. Và thông điệp không còn là một kết luận hành chính, mà là một điều rất người: chính sách tốt chỉ thật sự có ý nghĩa khi nó đến đúng người, đúng lúc.

Khi đó, người nghe không chỉ “biết” một chính sách đang chậm. Họ cảm được cái giá mà một con người phải trả cho sự chậm trễ ấy.

Sản xuất podcast không khó. Nhưng nó đòi hỏi một sự chuyển đổi trong tư duy: từ “tôi đang viết tin” sang “tôi đang kể một câu chuyện mà ai đó cần được nghe”.