Review Trại Giam Hạnh Phúc: Khi bài học “Tiên học lễ, hậu học văn” vang lên từ sau song sắt

Chọn ra rạp xem một bộ phim lấy bối cảnh chốn lao tù đúng vào tối 20/11 nghe qua tưởng như một sự tréo ngoe đầy nghịch lý. Thế nhưng, bước qua lớp vỏ gai góc của nhà giam và những tình tiết kịch tính, tác phẩm điện ảnh thứ ba của đạo diễn Trung Lùn lại mở ra một lát cắt thấm thía về đạo học, bản lĩnh giữ mình và sự tử tế trong một thế giới vốn dĩ chẳng trải hoa hồng.

Cú “bẻ lái” đầy nghịch lý của mùa phim 20/11

Ngày 20/11 – ở Việt Nam có biết bao nhiêu mỹ từ dành cho ngày này, từ “tôn sư trọng đạo” cho đến “người lái đò thầm lặng”. Giữa không khí lễ hội rộn ràng với những lời chúc tụng quen thuộc ấy, mình chọn cách tự thưởng cho bản thân một khoảng lặng bằng việc một mình ra rạp xem Trại Giam Hạnh Phúc.

Quãng thời gian đứng lớp và làm công tác đào tạo của mình tính ra chưa hẳn đã quá dài, nhưng đủ sâu để mỗi dịp này về, lòng mình lại dễ chùng xuống và nhạy cảm hơn hẳn trước những câu chuyện về nghề giáo, về sự truyền dạy. Thị trường điện ảnh Việt vào các dịp lễ vốn thường ưu ái những tác phẩm giải trí nhẹ nhàng hoặc phim gia đình dễ lấy nước mắt; vì thế, việc một bộ phim mang cái tên đầy tính nghịch lý – Trại Giam Hạnh Phúc – chọn ra rạp đúng ngày Nhà giáo Việt Nam ban đầu khiến mình thấy thật chẳng liên quan. Ấy vậy mà khi đèn rạp bật sáng giữa buổi tối muộn, mình mới nhận ra đây là một món quà tinh thần nhiều dư vị, và hiểu vì sao ê-kíp lại tự tin đặt đứa con tinh thần của mình vào cột mốc đặc biệt này trong tâm thức người Việt.

Từ “nhành hoa” giáo điều đến chữ “Lễ” trần trụi sau song sắt

Thú thật là suốt nửa đầu bộ phim, mình hơi lấn cấn, thậm chí có phần khó chịu. Câu thoại “Chẳng ai nỡ giận một nhành hoa” cứ được lặp đi lặp lại xuyên suốt đến tận phút cuối khiến mình có cảm giác hơi sáo rỗng, giáo điều và mang tính “trả bài” – hệt như ấn tượng ban đầu về nhân vật thầy Phúc của Tuấn Trần. Một người thầy hiền lành đến mức thái quá, tốt bụng đến mức khuôn mẫu rất dễ tạo ra sự gượng gạo khi đặt lọt thỏm giữa một không gian vốn dĩ đầy rẫy bất trắc.

Phải đến khi ngẫm kỹ lại toàn bộ hành trình của nhân vật, và đặc biệt là khi đọc được chia sẻ của cây viết Nhật Bành, mình mới thật sự gật gù tâm đắc. Mình hoàn toàn đồng tình với góc nhìn của bạn ấy: câu chữ đại diện chuẩn xác nhất cho linh hồn bộ phim này phải là “Tiên học lễ, hậu học văn”, chứ không phải câu thoại hoa mỹ kia. Sự kết nối giữa câu khẩu hiệu học đường quen thuộc ấy với câu chuyện của Trại Giam Hạnh Phúc hóa ra lại đắt giá đến lạ.

Người ta thường mặc định nhà tù là nơi tách biệt hoàn toàn với giáo dục, là lãnh địa của luật rừng. Nhưng nhìn sâu hơn, trại giam cũng là một xã hội thu nhỏ với tôn ti trật tự và những quy tắc ngầm khắt khe chẳng khác gì những khuôn mẫu trong nhà trường. Khi còn ngồi trên ghế nhà trường, người đi học thường mang tâm lý phản kháng vì không hiểu tại sao trường lớp lại đặt ra nhiều quy củ đến thế; chỉ khi đứng ở vị trí của người quan sát và thấu cảm, ta mới hiểu lý do phía sau từng phép tắc. Bước vào trại giam, thầy Phúc không hề lên lớp hay rao giảng đạo lý cho ai, nhưng chính cách anh sống, cách anh giữ gìn sự tử tế giữa lằn ranh thiện – ác đã lặng lẽ tạo ra sức ảnh hưởng. Thầy Phúc vào tù không chỉ để gieo mầm thiện, mà bản thân anh cũng đang trải qua một khóa học khắc nghiệt để hiểu lại chữ “lễ” theo một nghĩa khác trần trụi và thực tế hơn.

Khi lòng tốt không được trải hoa hồng

Điều khiến mình trăn trở nhất sau khi rời rạp chính là sự nghiệt ngã của lòng tốt. Bộ phim đặt một cá thể lương thiện vào giữa một tập thể đầy rẫy những toan tính, nơi sự tử tế không hề được đền đáp bằng phần thưởng, thậm chí lắm lúc còn chuốc lấy thiệt thòi, oan ức – từ những va chạm trực diện sau song sắt cho đến cả câu chuyện gia đình đầy tính toán phía sau chữ tình “mất cha còn chú”.

Xem phim, mình chợt nhớ đến một ý văn rất hay của nhà văn Nguyễn Ngọc Tư, đại ý rằng nếu cuộc đời này cứ ở hiền là gặp lành thì thiên hạ đã rủ nhau ở hiền hết rồi. Trại Giam Hạnh Phúc buộc người xem phải tự đối diện với một câu hỏi gai góc: nếu sống tử tế không đi kèm một cái kết có hậu, liệu ta có còn đủ bản lĩnh để giữ lấy nó? Nhìn vào trật tự ngầm trong trại giam rồi ngẫm về những ồn ào đấu tố qua lại giữa thầy và trò ngoài xã hội những ngày gần đây, mình bỗng giật mình nhận ra ranh giới giữa một môi trường bị gán mác “giang hồ” và môi trường học đường đôi khi mong manh đến lạ nếu thiếu đi sự tôn trọng và thấu cảm lẫn nhau.

Bước chuyển mình của Trung Lùn và ký ức Sài Gòn trước năm 2007

Nhìn ở góc độ làm nghề, Trại Giam Hạnh Phúc đánh dấu một bước chuyển mình đáng kể của đạo diễn Trung Lùn ở tác phẩm điện ảnh thứ ba. Sau những thành công phòng vé gắn liền với màu sắc hài hước, dân dã trước đó, anh tạm rời khỏi vùng an toàn của tiếng cười giải trí thuần túy để khai thác những lát cắt tâm lý nặng đô hơn về tình người sau song sắt, đồng thời tiếp tục màn tái hợp ăn ý với Tuấn Trần.

Dù kịch bản vẫn còn nhiều tình tiết drama được sắp đặt hơi lộ để đẩy cao trào, bộ phim vẫn chạm được vào cảm xúc của mình nhờ phần thiết kế mỹ thuật và bối cảnh chỉn chu. Không khí Sài Gòn xưa cũ hiện lên đầy hoài niệm – cái thời trước cột mốc cuối năm 2007, khi người ta ra đường còn chưa bắt buộc đội nón bảo hiểm, phố xá còn giữ nguyên vẻ mộc mạc, bụi bặm rất riêng. Không cố tô hồng cuộc sống chốn lao tù, cũng không đẩy mọi thứ đi quá đà theo hướng dung tục để câu khách, bộ phim giữ được độ chân thực, thô ráp vừa đủ như một lời tri ân những ký ức cũ.

Bữa tiệc diễn xuất: Màn lột xác của Lương Thế Thành và “gia vị lạ” Duy Mạnh

Dàn diễn viên thực lực chính là điểm tựa vững chắc nâng đỡ cảm xúc toàn phim, tạo nên sự cân bằng nhịp nhàng giữa những phân đoạn căng thẳng và những khoảng nghỉ đời thường. Tuấn Trần có một màn tiết chế vừa vặn, rũ bỏ hoàn toàn nét bốc đồng, gai góc quen thuộc ở những vai diễn trước để hóa thân thành một người thầy điềm đạm, nhẫn nhịn mà không bị rơi vào sự giả trân. Xung quanh anh, những gương mặt dày dạn kinh nghiệm như Tiến Luật, Chị Phiến, La Thành hay Hoàng Phi đều mang đến nét duyên dáng, từng trải của những người đã lăn lộn lâu năm với nghề, giúp hệ sinh thái trong buồng giam trở nên sống động và gần gũi.

Nhưng bất ngờ và thú vị nhất với mình lại là sự góp mặt của Duy Mạnh – nhân tố vốn đã gây tò mò lớn trên truyền thông ngay từ những hình ảnh đầu tiên được hé lộ. Không cần gồng mình diễn xuất theo lối bài bản của trường lớp, nam ca sĩ mang nguyên cái chất “tưng tửng”, bụi bặm và nét duyên ngầm rất đời của anh lên màn ảnh. Từng câu thoại cộc lốc, ánh mắt ngang tàng nhưng lại phảng phất sự hài hước tự nhiên của Duy Mạnh tạo ra những khoảng nghỉ đắt giá, giúp làm mềm đi bầu không khí căng thẳng đặc quánh trong trại giam.

Ở tuyến đối lập, Lương Thế Thành có một màn lột xác đầy ấn tượng khi rũ bỏ hình tượng “soái ca” hiền lành quen thuộc trên màn ảnh nhỏ để đảm nhận một vai phản diện có sức nặng tâm lý thực sự. Sự lạnh lùng, tàn nhẫn của nhân vật mang lại cảm giác bất an rõ rệt mỗi khi xuất hiện, và việc diễn xuất khiến khán giả phải thấy sợ đã là một thành công rất lớn. Bên cạnh đó, Gi A Nguyễn – một gương mặt mình rất quý qua nhiều vai diễn – cũng mang đến một màu sắc khá thú vị, dù hơi tiếc một chút vì đất diễn lần này chưa đủ rộng để bạn bộc lộ hết khả năng.

Giữ một điểm sáng lương thiện giữa đời thường

Rời rạp trong tiết trời se lạnh của đêm 20/11, dư âm bộ phim đọng lại trong mình như một lời nhắc nhở nhẹ nhàng mà thấm thía. Đặt một người thầy vào chốn lao tù là một ẩn dụ đủ sức nặng để mỗi người tự soi rọi lại chính mình. Dù là sau song sắt, trên bục giảng hay ở bất kỳ môi trường làm việc nào, trách nhiệm của mỗi cá nhân vẫn là tự giữ lấy một điểm sáng lương thiện để không bị hòa tan. Và với những người làm nghề giáo, có lẽ không bài học nào bền vững hơn việc tự làm gương trong từng hành xử nhỏ nhặt nhất của đời thường.

Mình thích phim này!

Áp phích phim Trại Tạm Hình Phúc với năm người đàn ông mặc đồng phục tù nhân dùng bữa trong phòng giam, phía sau là cai ngục đứng bên song sắt.

Trả lời