Cunk on Cinema: Giả ngây để nói thật về điện ảnh và truyền thông

Philomena Cunk trở lại, lần này ngồi trong rạp cine

Sau khi đã lần lượt “giảng giải” cho khán giả về nước Anh, về Trái Đất rồi về chính sự sống, Philomena Cunk quay lại với một đề tài hợp với cô hơn cả: điện ảnh. Cunk on Cinema lên sóng BBC Two và iPlayer từ ngày 12/11, rồi đổ bộ Netflix toàn cầu từ 15/11/2026, gồm 6 tập, mỗi tập nửa tiếng. Diane Morgan tiếp tục thủ vai Cunk, Charlie Brooker cầm trịch nhóm biên kịch, còn ghế đạo diễn thuộc về Al Campbell, chính là người đứng sau thành công của Cunk on Life.

Tôi từng viết một bài riêng về thể loại tài liệu giả (mockumentary) gắn liền với loạt Cunk on…, nên lần này tôi xem Cunk on Cinema bằng hai con mắt: một của khán giả tìm tiếng cười quen thuộc, một của người làm nghề muốn mổ xẻ xem vì sao công thức này vẫn sống khỏe tới vậy.

Với ai chưa biết Cunk: cô là một “nhà làm phim tài liệu” tự tin đến mức ngây ngô, chuyên ngồi phỏng vấn các chuyên gia thứ thiệt bằng những câu hỏi sai bét, trật lất, nhưng gương mặt lúc nào cũng tỉnh bơ như thể vừa phát ngôn ra một chân lý. Nhân vật này bước ra từ chương trình Weekly Wipe của Brooker hồi năm 2012, kinh qua Cunk on Britain, Cunk on Shakespeare, Cunk on Earth rồi Cunk on Life, trước khi chính thức bước chân vào rạp chiếu lần này.

Áp phích phim hài Netflix Cunk on Cinema với người phụ nữ ngồi trong rạp chiếu phim, cầm hộp bỏng ngô.

Lần này Cunk đi tìm nguồn gốc của điện ảnh

Ba tập phim lần theo dòng chảy lịch sử nghệ thuật thứ bảy, từ thuở chiếc máy quay vừa ra đời, đi qua chủ nghĩa biểu hiện Đức, Làn sóng mới Pháp thập niên 1960, cho tới kỷ nguyên bom tấn, kỹ xảo vi tính và những câu hỏi về tương lai của trí tuệ nhân tạo. Trên hành trình đó, Cunk lôi ra chất vấn một dàn khách mời sừng sỏ: Benedict Cumberbatch trong vai người đàn ông nghiêm túc tội nghiệp bị hỏi liệu diễn viên nào cũng mê đậu gà hay không, đạo diễn Michael Bay, biên kịch Die Hard Steven E. de Souza, và nhà phê bình Mark Kermode, ông này đã suýt phát điên khi Cunk một mực khăng khăng tên thật của đạo diễn Scorsese là Marvin.

Bộ khung gây cười vẫn giữ nguyên những miếng đánh đã làm nên tên tuổi nhân vật: lối diễn mặt lạnh tỉnh bơ, những cú nói nhịu lệch nghĩa đầy cố ý, loạt câu hỏi lạc quẻ không trượt phát nào, và cú cắt cảnh chèn ca khúc “Pump Up The Jam” quen thuộc tới mức thành thương hiệu. Ngay phần mở đầu, Cunk đã trịnh trọng điểm lại những thành tựu vĩ đại nhất của loài người, trong đó có “phát minh ra hiện tượng nóng lên toàn cầu”. Ê-kíp còn lập hẳn một tài khoản Letterboxd cho Cunk để cô đăng bài bình phim nhảm nhí như một chiêu quảng bá trước giờ lên sóng, đủ thấy loạt phim này tự giễu chính mình duyên dáng tới mức nào.

Người phụ nữ tóc đỏ mặc vest ngồi trong phòng quay phim, giao diện Netflix hiển thị chương trình “Cunk nói về điện ảnh”.

Hay ở đâu, và đã chớm mòn ở đâu?

Điểm sáng lớn nhất của mùa này nằm ở chính đề tài. Điện ảnh đủ cô đọng để kịch bản có hình hài rõ nét, khác hẳn mấy chủ đề mênh mông như “sự sống” hay “Trái Đất” từng khiến các phần trước đôi lúc bị loãng. Mật độ mảng miếng dày đặc khiến vài đoạn hụt nhịp cũng chẳng kịp làm người xem hụt hẫng. Morgan giữ được phong độ diễn xuất mặt lạnh gần như tuyệt đối, tới mức không có lấy một giây nào cô để lộ ra là mình đang diễn. Và vì phần lớn khách mời đều chịu chơi, hiểu rõ mình đang góp mặt trong một trò đùa và vẫn giữ được phong thái điềm đạm, chương trình tránh được cái cảm giác gượng gạo kiểu “gài bẫy” mà nhiều show tương tự hay mắc phải. Giới phê bình Anh đón nhận khá tích cực; chuyên trang Chortle chấm bốn trên năm sao và xếp đây vào hàng những tác phẩm xuất sắc nhất của nhân vật này.

Nhưng nói thẳng ra thì công thức này cũng bắt đầu lộ dấu hiệu cũ kỹ. Cunk đã tồn tại hơn một thập kỷ; ai đã quen nhịp thì gần như đoán trước được mình sẽ bật cười ở đoạn nào, và mùa này gần như không có cú đột phá nào về thủ pháp thể hiện. Lượng kiến thức hay góc nhìn thực sự mới mẻ cũng khá mỏng. Ngoài lề phim có một chi tiết khiến vị thế của nhân vật phần nào lung lay: Morgan vừa góp mặt trong loạt phim VisionQuest của vũ trụ Marvel, nên hình ảnh “kẻ ngoài lề ngơ ngác” mà Cunk vốn nương vào để châm biếm giới tinh hoa nay không còn nguyên vẹn như thuở mới chào sân.

Ảnh ghép sáu khung cảnh các nhân vật đang trò chuyện, kèm phụ đề tiếng Việt hài hước về việc quay phim và chiếu phim ngoài rạp.

Cú đánh vào AI là phần thời sự nhất

Điều khiến mùa này đáng để giới làm truyền thông suy ngẫm chính là mạch châm biếm AI xuyên suốt ba tập. Cunk tra cứu thông tin bằng ChatGPT, rồi dùng chính thứ “rác nội dung” do máy tạo ra để “thắng thế” trong các cuộc tranh luận với chuyên gia, theo đúng tâm lý thiên kiến xác nhận: cô đã tin điều gì thì chỉ đi tìm những câu trả lời gật đầu thuận theo điều đó. Có cảnh cô hồn nhiên chiếu cho biên kịch de Souza xem một đoạn video do AI dựng lại cảnh danh hài Buster Keaton đạp xe biểu diễn BMX. Ý tưởng này đôi lúc bị đẩy hơi quá đà, nhưng đánh rất trúng.

Trúng ở chỗ, Cunk chính là chân dung thu nhỏ của cách tin giả và kiến thức lệch lạc đang lan truyền hiện nay: một người thiếu nền tảng, nắm trong tay công cụ tạo nội dung tức thì, và dùng nó để củng cố những định kiến có sẵn trong đầu. Giới nghiên cứu mô tả “nội dung rác AI” qua ba đặc điểm gọn ghẽ: tỏ ra thông thạo ở lớp vỏ bề mặt, bỏ công sức ít một cách bất tương xứng, và sản xuất hàng loạt. Cunk là người tiêu thụ hoàn hảo của thứ sản phẩm đó, hồn nhiên tới mức không hay biết mình đang bị dẫn dắt. Brooker vốn có duyên nợ riêng với công nghệ này – ông từng thử để ChatGPT viết kịch bản một tập Black Mirror, thấy dở tệ, rồi lấy chính cái dở đó làm chất liệu sáng tác. Đặt công cụ ấy vào tay Cunk, nó lập tức biến thành một tấm gương soi ngược lại chính khán giả thời đại số.

Mặt tiền rạp chiếu phim Union với bảng hiệu đèn neon và một người phụ nữ đứng trước lối vào.

Phim tài liệu giả thật ra đang cười vào ai

Đây là tầng nghĩa khiến tôi thấy Cunk on Cinema đáng để người làm nội dung ngồi ngẫm lâu hơn một chút. Thể loại tài liệu giả sống bằng việc nhại lại toàn bộ quy ước của phim tài liệu truyền thống: giọng thuyết minh trang nghiêm, nhạc nền gợi chiều sâu, bố cục ngồi phỏng vấn chuyên gia, và quan trọng nhất là thứ uy quyền mặc định mà khán giả tự gán cho người ngồi trên ghế trả lời. Điều Cunk vô tình phơi bày ra là: phần lớn sức nặng của một bộ phim tài liệu đến từ giọng điệu và kỹ thuật dàn dựng, chứ chưa chắc đã đến từ tri thức thực chất.

Trong giao tiếp học có một lý thuyết giải thích khá gọn vì sao các chuyên gia luôn lúng túng trước Cunk trong khi cô lại hoàn toàn ung dung. Đó là lý thuyết giữ thể diện: người được phỏng vấn luôn bị trói buộc bởi cả “thể diện năng lực” (phải tỏ ra am hiểu, làm chủ tình huống) lẫn “thể diện thân thiện” (phải giữ thái độ lịch sự, dễ chịu). Đối diện với một câu hỏi ngớ ngẩn, họ không thể nổi nóng, cũng chẳng thể bỏ về, nên chỉ còn cách cười gượng và loay hoay chống đỡ. Cunk thì chẳng vướng bận bất cứ quy chuẩn nào, nên lúc nào cô cũng đứng ở vị thế của kẻ không có gì để mất – và đó mới là nơi quyền lực thực sự nằm trong khung hình.

Thêm một lớp lang thú vị nữa: chất giọng vùng Bolton bình dân của Cunk đặt cạnh giọng tiếng Anh chuẩn mực giới trí thức của các học giả đã tạo nên một ranh giới giai tầng rất đặc trưng của xã hội Anh. Nhưng chính lối diễn mặt lạnh không cảm xúc lại là chìa khóa giúp chương trình vượt qua rào cản ngôn ngữ ấy, bởi khán giả quốc tế chẳng cần hiểu sắc thái vùng miền vẫn có thể bật cười. Và bài học đắt giá nhất cho người làm nghề là: khán giả của phim tài liệu giả chưa bao giờ bị lừa. Họ chủ động tìm xem vì biết thừa đây là một trò nhại; cái khoái cảm của họ nằm ở việc tự mình nhận ra độ vênh giữa lớp vỏ bọc nghiêm túc bên ngoài và cái ruột ngớ ngẩn bên trong.

Lật đổ thật, hay chỉ an toàn trong vùng được phép

Để công bằng, cũng cần lắng nghe cả những tiếng nói phản biện. Có một nghiên cứu học thuật của tác giả Hale (đăng trên tạp chí European Journal of Humour Research) lập luận rằng Cunk thực chất an toàn hơn nhiều so với vẻ ngoài phá phách của nó. Đề tài áp đảo vẫn quanh quẩn ở phương Tây và nước Anh. Những đối tượng bị đưa lên thớt phần lớn đều ít rủi ro: các biểu tượng cánh tả như Marx được nhắc tới với thái độ nhẹ nhàng, hoài niệm, trong khi những nhân vật như Trump hay Farage lại bị châm biếm thẳng tay, và mảng hài hước nhạy cảm cũng nhắm vào Thiên Chúa giáo nhiều hơn hẳn các tôn giáo khác. Từ đó, Hale cho rằng loạt phim phản ánh thế giới quan của một nhóm biên kịch da trắng thuộc tầng lớp trung lưu, và suy cho cùng nó củng cố nhiều hơn là thách thức những cấu trúc quyền lực sẵn có. Đây mới chỉ là một nghiên cứu nhỏ dựa trên một ấn phẩm in nên cứ xem như một góc nhìn để đối chiếu thay vì phán quyết cuối cùng, nhưng nó chạm đúng câu hỏi mà bất kỳ người làm nội dung châm biếm nào cũng phải tự vấn: rốt cuộc ta đang chĩa mũi dùi vào đâu, và đang né tránh điều gì?

Vậy nên, cứ gọi đúng bản chất của nó: Cunk on Cinema không tự làm mới chính mình, và nếu ai đang tìm kiếm một cú lật đổ triệt để thì chắc chắn sẽ hụt hẫng. Nhưng xét ở góc độ tay nghề, đây vẫn là một ví dụ mẫu mực cho thấy chỉ một nhân vật giả ngây cũng đủ sức bóc tách cả một thể loại truyền hình, và tiện thể bóc luôn thói quen cả tin vào bất cứ điều gì được cất lên bằng giọng điệu tự tin trên màn ảnh. Ba tập phim, đủ gọn để thưởng thức trọn vẹn trong một buổi tối, đủ duyên dáng để bật cười sảng khoái, và đủ sắc sảo để sau khi tắt màn hình, bạn sẽ nhìn phóng sự tài liệu tiếp theo trên sóng bằng một con mắt tỉnh táo hơn hẳn.

Trả lời