Khi màn hình dựng đứng: Vertical Movie và cuộc thí nghiệm mới của điện ảnh

Trong phòng hóa trang của đài truyền hình, tôi thấy các chị make-up vừa thoăn thoắt cọ phấn, vừa chăm chú theo dõi một bộ phim trên màn hình điện thoại dựng đứng cạnh bàn phấn. Ngoài chợ sáng, những bà, những chú bán hàng cũng vậy: tay cân đo, trả tiền, mặc cả, nhưng đôi khi lại lơ đãng, ánh mắt bị hút vào chiếc smartphone dựng ngay cạnh rổ rau, xô cá. Điện thoại giờ không chỉ là công cụ liên lạc, mà còn là “rạp chiếu bỏ túi” của hàng triệu người. Và hầu hết “rạp chiếu” ấy đều dựng đứng. Khung dọc (vertical movie) – thứ từng bị coi là “quay sai chiều” – nay đã thành xu hướng.

Từ thói quen ngón tay cái đến doanh thu tỉ đô

Nếu phải tìm một nơi khai sinh trào lưu phim dọc, thì đó chính là Trung Quốc. Theo WIRED, những “short video dramas” (duanju) tại đây đã bùng nổ toàn cầu. Các ứng dụng như ReelShort, DramaBox, GoodShort, DramaWave thu về 700 triệu USD doanh thu in-app chỉ trong quý 1/2025, tăng 300% so với cùng kỳ năm trước, với 370 triệu lượt tải toàn cầu – tăng 500% so với 2024 (Laurie Clarke, WIRED, 2025).

Phóng viên Laurie Clarke dẫn lời Sammie Hao, giám đốc nội dung của ReelShort: “Short dramas giống như những bộ phim dài nhưng được quay dọc, chia nhỏ thành từng tập một phút. Và tôi không nghĩ AI có thể chạm tới những tinh tế cảm xúc mà con người mang vào mỗi tập phim.” (WIRED, 2025).

Công thức của micro-drama rất rõ: mỗi tập dài 60–120 giây, phải có hook trong 3 giây đầu, twist giữa tập, cliffhanger ở cuối. Người xem trả tiền để xem tiếp, tạo nên một vòng xoáy vừa giải trí vừa thương mại.

Câu chuyện của người làm phim và diễn viên

Không chỉ là hiện tượng trên giấy tờ, vertical movie đã thay đổi cả sinh kế của những người trong nghề.

The Times kể về Mathieu Bonzon, một diễn viên trẻ ở London từng đi dắt chó thuê để sống qua ngày. Khi tham gia một microdrama trên ReelShort, anh bất ngờ nổi tiếng và kiếm tới 1.000 USD mỗi ngày. Bonzon chia sẻ: “Tôi chưa bao giờ nghĩ mình có thể sống nhờ diễn xuất, cho tới khi loại hình này xuất hiện. Nó nhanh, rẻ, và có một khán giả khổng lồ ngoài kia.” (The Times, 2025).

Câu chuyện của anh phản ánh một thực tế: với chi phí sản xuất thấp và vòng đời phát hành nhanh, vertical dramas đang tạo công ăn việc làm cho cả một thế hệ diễn viên, biên kịch, và đạo diễn mới.

Ở Mỹ, Business Insider ghi nhận nhiều nhân sự Hollywood – vốn lao đao sau thời kỳ “Peak TV” – đã chuyển sang dựng hoặc viết vertical dramas. Mathieu Bonzon không phải trường hợp cá biệt; Business Insider gọi đây là “một làn sóng cơ hội mới trong Hollywood”.

Nền tảng đã chuẩn bị ra sao?

Các nền tảng số lớn đều đã thử nghiệm với khung dọc, ở những mức độ khác nhau:

TikTok: nâng dần thời lượng từ 3 phút, 10 phút, và hiện thử nghiệm video 30 phút. Đây là bước đi cho phép vertical không chỉ còn là clip ngắn mà trở thành phim tập thật sự (Fast Company, 2024). CEO Joey Jia của Crazy Maple Studio (đơn vị vận hành ReelShort) từng nói với Fast Company: “What if we revamp the video industry?” – điều gì xảy ra nếu ta tái tạo lại toàn bộ ngành công nghiệp video theo cách tối giản, dọc, và chia nhỏ?
Instagram Reels: vẫn giới hạn ở 90 giây – phù hợp teaser hoặc clip lan truyền, nhưng chưa phải nơi dung dưỡng vertical dramas dài hơi.
YouTube: đã đưa Shorts lên TV, nghĩa là khung dọc giờ xuất hiện chính danh trên màn hình phòng khách. Neal Mohan, CEO YouTube, nhấn mạnh trên blog chính thức: “Đây là bước tiến tự nhiên – chúng tôi đưa Shorts đến nơi khán giả đã ở đó.”
Netflix: tích hợp feed dọc “Fast Laughs” từ năm 2021. Eunice Kim, Chief Product Officer, giải thích: “Swiping vertical feed là cách duyệt tự nhiên; người dùng vốn mê xem clip để tìm cái sẽ xem tiếp.” (Netflix Tech Blog, 2021). Netflix chưa sản xuất vertical movie độc lập, nhưng đã tạo “cầu nối” từ khung dọc đến phim dài ngang.

Các ông lớn nhảy vào – và cả thất bại

Thực ra, Hollywood không đứng ngoài. Từ 2018, Snapchat đã tung Snap Originals – series dựng dọc hợp tác với các hãng lớn như Bunim/Murray, Duplass Brothers, NBC Digital Lab. Đó là thử nghiệm mobile-first đầu tiên từ một “ông lớn” truyền hình.

Còn Cannes, tuy không có hạng mục vertical chính thức, nhưng từ 2021 đã bắt tay TikTok tổ chức cuộc thi #TikTokShortFilm, thu hút hàng nghìn tác phẩm từ hơn 50 quốc gia, được công chiếu bên lề Liên hoan phim.

Song song, thất bại của Quibi là lời cảnh báo. Dù chi gần 2 tỷ USD, nền tảng này sụp đổ chỉ sau nửa năm (2020). The Verge phân tích: vấn đề không nằm ở khung hình, mà ở “thiếu câu chuyện hấp dẫn và khả năng chia sẻ xã hội”. Công nghệ xoay dọc-ngang “Turnstyle” không cứu nổi nội dung nhạt nhòa.

Ngữ pháp khung hình mới

Vertical movie không chỉ là “crop ngang”. Nó thay đổi ngữ pháp kể chuyện:

Ưu tiên cận cảnh gương mặt, tăng cảm giác gần gũi như Facetime.
Khai thác đường thẳng đứng (tòa nhà, cầu thang, quan hệ trên–dưới).
Buộc nhà làm phim thiết kế lại blocking và ánh sáng, vì khung hẹp không cho phép toàn cảnh hoành tráng như màn ảnh ngang.

Một ví dụ điển hình là loạt phim “Breaking the Ice”, kể chuyện tình lãng mạn trên sân hockey, được sản xuất cho ReelShort. Chỉ trong vài tháng, nó đạt hơn 300 triệu lượt xem và nhanh chóng được bản địa hóa: ở Tây Ban Nha chuyển thành bóng đá, ở Nhật thành bóng chày (Laurie Clarke, WIRED, 2025)

Hai chiều quan điểm

Ủng hộ:

Các CEO nền tảng đều tin vertical là tương lai. Joey Jia (ReelShort) nói với TIME: “Vertical video content will dominate future entertainment.”
Đạo diễn Mỹ Buddy Calvo kể với WIRED rằng ông quay một series vertical 64 tập trong 10 ngày, và đạt 11 triệu lượt xem trong tháng đầu tiên.

Hoài nghi:

The Guardian cảnh báo: “những series mini này có thể bị công thức hóa, giật gân và mỏng về nội dung”.
Một nhà sản xuất Hollywood chia sẻ trên Business Insider: “Ngân sách thấp, lịch quay gấp, phúc lợi đoàn phim chưa rõ ràng – nếu muốn sống lâu dài, ngành phải nâng chuẩn nghề.”

Cơ hội, giới hạn và sự song hành

Vertical movie mở ra nhiều cơ hội: nó dân chủ hóa sản xuất, cho phép bất cứ ai có chiếc điện thoại và ý tưởng đều có thể trở thành nhà làm phim; nó tạo công ăn việc làm mới cho diễn viên, biên kịch, đạo diễn trẻ; và nó buộc ngữ pháp kể chuyện phải thay đổi, khám phá những chiều kích khác của khung hình. Nhưng đi kèm là giới hạn: storytelling dễ bị công thức hóa với những cú “hook – twist – cliffhanger” lặp lại; khó có thể chuyển dịch mượt mà lên màn ảnh rộng vốn cần không gian ngang để choáng ngợp; và nguy cơ lao động trong ngành bị khai thác bởi tốc độ sản xuất siêu tốc.

Cá nhân tôi vẫn tin rằng điện ảnh là loại hình “chậm”, cần màn hình ngang để tích tụ lớp lang và mang lại sự choáng ngợp của không gian. Vertical movie hấp dẫn ở tốc độ, sự gần gũi, và tiềm năng dân chủ hóa, nhưng không phải câu chuyện nào cũng phù hợp để bị “xẻ nhỏ” thành những đoạn 90 giây. Từ phòng hóa trang đến sạp hàng ngoài chợ, vertical đã là rạp chiếu di động của đời sống. Nó không thay thế cinema, mà song hành như một cánh cửa mới. Và những ai bước qua cánh cửa đó, với ý thức rõ ràng về cơ hội lẫn giới hạn, có thể tìm thấy con đường mới để kể chuyện, gặp gỡ khán giả, và thử nghiệm ngôn ngữ điện ảnh của thời đại số.