Trong khoang lái của những chiếc xe đang chậm rãi giảm tốc khi thành phố lên đèn, có một không gian lửng lơ giữa ngày và đêm, nơi người ta tạm gác lại những ồn ã để lắng nghe hai gã đàn ông chạm ngưỡng bốn mươi thủ thỉ. Đó là cuộc trò chuyện giữa hai thằng bạn thân cùng tên Thắng là mình và Thai Manh Thang trên sóng Giảm tốc lên đèn của VOV Giao thông. Một buổi tối đầu tuần ngỡ như bình thường, nhưng lại mang theo một câu chuyện đang râm ran rất nhiều trong cộng đồng những ngày qua: câu chuyện về những điểm số chói lòa bất thường trong kỳ thi Trung học phổ thông Quốc gia tại Tuyên Quang, và xa hơn thế, là chiếc la bàn định hướng cho những đứa trẻ đứng trước ngưỡng cửa trưởng thành.

Âm thanh mộc mạc từ chiếc album alternative rock của Song Huy ra đời đúng 18 năm trước được chọn làm mạch dẫn cảm xúc. Sự trùng hợp của con số 18 gợi lên nhiều suy ngẫm. 18 năm – vừa vặn bằng thời gian một đứa trẻ từ lúc được hoài thai cho đến ngày bước vào giảng đường đại học. 18 năm nuôi dưỡng, kỳ vọng và bảo bọc của mẹ cha, bỗng chốc được thu bé lại bằng vài con số hiện lên trên màn hình điện thoại vào một ngày mùa hè đổ lửa.

Với nhiều gia đình, đó là khoảnh khắc flex, là niềm vui được chụp màn hình và chia sẻ ngay lập tức lên mạng xã hội để thỏa mãn cái danh xưng “phụ huynh của một học sinh giỏi”. Nhưng với không ít đứa trẻ, đó lại là khoảnh khắc nặng nề nhất. Khi dữ liệu số được gom đủ nhiều, nó tự động biến thành một dãy thước đo lạnh lùng để người lớn đối sánh đứa trẻ này với đứa trẻ khác. Những câu hỏi thăm tưởng chừng bình thường trong bữa cơm, trên nhóm chat Zalo chung cư, hay đầu ngõ bỗng trở thành những mũi gai vô hình, ép những cô cậu thế hệ Alpha phải mang những chiếc mặt nạ phòng vệ không thuộc về lứa tuổi của mình.

Người ta bàn tán, hoài nghi về gần 150 điểm 10 môn Toán ở một vùng đất mà năm trước đó không có lấy một điểm tuyệt đối. Giữa những tranh cãi đúng sai, những bộ lọc thô của hệ thống giáo dục công nghiệp quy chuẩn hóa, mình cũng là một người làm giáo dục và mình chọn đứng về phía các em.

Cái gian lận trong phòng thi, suy cho cùng, cũng giống như việc người ta lạm dụng phần mềm chỉnh giọng “auto-tune” trong âm nhạc. Nó có thể tạo ra một bài hát hoàn hảo, một bảng điểm long lanh ngay tức thì để làm vừa lòng người lớn, để vượt qua vòng lọc hồ sơ thô của các doanh nghiệp. Nhưng khi bước ra “live stage” chính là sân khấu của cuộc đời thực – thì chỉ có năng lực thật, giá trị tự thân mộc mạc mới là thứ giữ chân khán giả và giúp chúng ta tồn tại bền vững.

Thế hệ trẻ ngày nay sinh ra cùng iPad, lớn lên với thuật toán và trí tuệ nhân tạo tạo sinh. Các em bị bủa vây bởi áp lực đồng đẳng (peer pressure) hiển hiện khắp nơi trên newsfeed, chuyển động như những con robot lập trình sẵn theo khuôn mẫu thành tích bề mặt của người lớn. Người lớn nhân danh tình yêu để gieo vào đầu con trẻ những kỳ vọng ảo vọng, mà quên mất rằng tấm vé đại học hay một điểm số tuyệt đối chưa bao giờ là đỉnh vinh quang của thế giới, nó chỉ là một điểm khởi đầu.

Cuộc đời vốn dài rộng hơn một bảng điểm đẹp. Nó được dệt nên từ những nỗ lực, kỹ năng, trải nghiệm và cả những vấp ngã. Hãy nhìn cách người ta đi khám sức khỏe khi bước qua tuổi 40: những chỉ số xét nghiệm ấy không phải để làm thủ tục đi học, đi làm, mà để biết mình đang ở đâu trên bản đồ cuộc đời, để sửa mình và sống tốt hơn. Giáo dục cũng nên là một bản “xét nghiệm” trung thực như thế, thay vì một cuộc chạy đua thành tích ngột ngạt.

Khi bài hát “Quá khứ còn lại gì” của Hippo Happy vang lên khép lại chương trình, cũng là lúc ánh đèn sự kiện tắt hẳn, đường phố Hà Nội ngoài kia thưa người qua lại. Quá khứ dù có những vết rạn về danh dự, dù có những sai lầm từ hệ thống hay từ sự áp đặt của người lớn, thì một giây trước cũng đã là quá khứ. Điều quan trọng nhất không phải chúng ta là ai trong câu chuyện cũ, mà là chúng ta sẽ làm gì tiếp theo để bước đi thanh thản trong 18 năm kế tiếp.

Những người làm thật, học thật có thể xuất phát chậm hơn một chút ở vạch xuất phát, nhưng họ có sự thanh thản và bền bỉ để đi hết chặng đường dài. Xin hãy để tình yêu trong gia đình là chiếc nệm êm xoa dịu những vấp váp đầu đời, chứ đừng biến nó thành áp lực ngột ngạt giam cầm những nụ hoa vừa chớm nở trên ngón tay….