Khi bàn về câu chuyện bản quyền tại Việt Nam, người ta thường dẫn ra những con số lạnh lùng: thiệt hại 350 triệu USD (khoảng 7.000 tỷ đồng) mỗi năm, hay vị trí thứ 9 trên bản đồ vi phạm bản quyền thế giới. Nhưng dưới góc độ của một người làm truyền thông số, tôi nhìn thấy đằng sau những con số đó là một thực tế phức tạp hơn nhiều: Chúng ta đang bước vào một cuộc đại công trường chỉnh trang lại “văn minh ứng xử” trên không gian mạng, nơi mà các vũ khí công nghệ và tư duy truyền thông cũ kỹ đang va chạm chan chát mỗi ngày.

Sở hữu trí tuệ vốn là một thứ tài sản vô hình nằm trong não bộ con người. Nếu bạn mượn một chiếc điện thoại, mắt người ta nhìn thấy được, bạn bỏ vào túi là vi phạm ngay. Nhưng với một bài thơ, một bức ảnh, hay một bản phối khí – mọi thứ tinh vi và dễ dàng bị “thao túng” hơn thế rất nhiều, đặc biệt là trong kỷ nguyên số, khi 80% vi phạm đang diễn ra trên các nền tảng xuyên biên giới.

1. Bản chất cuộc chiến bản quyền số: “Cơn ác mộng” mang tên Content ID

Để hiểu sâu hơn về căn nguyên của những xung đột bản quyền số hiện nay, hãy nhìn thẳng vào trường hợp kinh điển từng gây rúng động dư luận: Vụ việc giữa Nhạc sĩ Giáng Son và BH Media quanh bản ghi ca khúc “Giấc mơ trưa”.

Xét về mặt truyền thông số, đây không đơn thuần là một vụ “đạo nhạc” hay “ăn cắp” theo kiểu truyền thống. Nó là hệ quả của một cơ chế vận hành mang tính thuật toán trên các nền tảng như YouTube, cụ thể là hệ thống Content ID (Định danh nội dung).

• Lỗ hổng từ sự nể nả và thói quen “đọc cọp, xài chùa”: Quyền tác giả phát sinh ngay khi tác phẩm được định hình. Một bài thơ vừa viết ra, một giai điệu vừa cất lên là tác giả đã có quyền. Nhưng trong môi trường số, thuật toán của YouTube hay Facebook không tự động biết ai là người khai sinh ra tác phẩm nếu không có dữ liệu đối soát.
• Khi “nhanh chân” trở thành chủ sở hữu: Trong vụ việc của Giáng Son, nữ nhạc sĩ tự đầu tư sản xuất, phối khí và thu âm bản nhạc của mình nhưng lại bị hệ thống “đánh gậy” bản quyền vì một đơn vị trung gian (BH Media) đã đăng ký Content ID cho một bản ghi khác (có sử dụng đoạn nhạc tương tự) trước đó. Hệ thống AI của YouTube là một cỗ máy thô ráp – nó chỉ nhận diện dựa trên dữ liệu ai nộp vào trước, dẫn đến nghịch lý: Chủ thể quyền sở hữu 100% tác phẩm lại trở thành kẻ đi vi phạm trên chính “đứa con tinh thần” của mình.

Dưới góc nhìn truyền thông, sự việc này vỡ lở đã bóc trần một “khoảng trống mênh mông” về mặt nhận thức của các nghệ sĩ Việt khi bước vào sân chơi số. Họ bay bổng với tác phẩm, tỉ mẩn với từng khung hình hay nốt nhạc, nhưng lại hoàn toàn “tay không bắt giặc” khi đối mặt với các network, các đơn vị khai thác nội dung vốn sở hữu những vũ khí công nghệ và đội ngũ pháp lý sừng sỏ.

2. Tiếng nói từ các chuyên gia: Rào cản thực tế nằm ở đâu?

Tại cuộc tọa đàm vừa qua tại trường quay Thông tấn xã Việt Nam, tôi đã có cơ hội lắng nghe những phân tích rất sâu sắc từ những người trực tiếp nằm trong guồng quay này. Hóa ra, rào cản để kiến tạo một nền “Văn minh bản quyền” tại Việt Nam không nằm ở Luật, mà nằm ở Chi phí, Tâm lý và Hạ tầng thực thi.

Luật sư Trần Nam Long (Chuyên gia pháp lý về Sở hữu trí tuệ) nhận định:

“Rào cản lớn nhất hiện nay chính là chi phí. Khi phát hiện hành vi xâm phạm, chi phí bỏ ra để ngăn chặn, theo đuổi kiện tụng qua tòa án là cực kỳ tốn kém. Trong khi đó, kết quả thu hồi về mặt kinh tế đôi khi không đáng bao nhiêu. Người làm sáng tạo luôn rơi vào trạng thái tiến thoái lưỡng nan: sợ hôm nay bỏ tiền chặn được trang này, ngày mai họ lại copy dưới một hình thức khác.”

Bên cạnh đó, Luật sư Long cũng chỉ ra một rào cản tâm lý rất “Việt Nam”: Sự nể nang đồng nghiệp. Phóng sự của chương trình đã ghi lại câu chuyện của Nghệ sĩ nhiếp ảnh Nguyễn Kỳ Nam (50 năm tuổi nghề), người đã phải tự xin rút giải thưởng nhiếp ảnh lớn của mình chỉ vì tác phẩm bị một đồng nghiệp khác tự ý đăng tải trước đó mà ông không nỡ kiện tụng. Sự im lặng vì nể nang vô hình trung đã dung dưỡng cho những hành vi xâm phạm tiếp diễn.

Ở góc độ quản lý nhà nước, ông Lê Minh Tuấn (Phó Cục trưởng Cục Bản quyền tác giả) thẳng thắn thừa nhận lực lượng thanh tra, kiểm tra từ trung ương đến địa phương hiện đang rất mỏng. Cơ quan nhà nước không thể “ba đầu sáu tay” đi rà soát từng trang web, từng quán cà phê hay từng video trên mạng. Ông Tuấn nhấn mạnh:

“Đứa con tinh thần của mình thì mình phải có trách nhiệm nuôi dưỡng và bảo vệ nó trước. Điểm yếu của chúng ta hiện nay là thiếu sự công khai dữ liệu. Nhiều đơn vị muốn mua bản quyền một cách đàng hoàng nhưng đỏ mắt không tìm được thông tin tác giả là ai để liên hệ.”

3. Giải pháp nào cho tương lai? Cần một “Bà mối công nghệ”

Nếu luật pháp đã có (hành lang pháp lý từ Luật SHTT mới cực kỳ chắc chắn), ý thức người dân đang dần nâng lên, thì mắt xích còn yếu nhất chính là Hạ tầng công nghệ để đối soát.

Chúng ta không thể giải quyết một bài toán của kỷ nguyên số bằng các phương pháp thủ công của thế kỷ trước. Để một doanh nghiệp vừa và nhỏ, hay một nhà sáng tạo nội dung cá nhân có thể tuân thủ bản quyền mà không cần một đội ngũ pháp lý riêng, câu trả lời nằm ở các Tổ chức quản lý tập thể quyền (CMO) và các nền tảng dữ liệu số.

Bà Lê Thị Minh Hằng (Giám đốc Công ty Thịnh Trí) mang đến một góc nhìn rất mới về khái niệm “Dữ liệu quyền”:

Thay vì chạy theo giải quyết từng vụ vi phạm theo kiểu case-by-case (vỡ đâu vá đấy), giải pháp căn cơ là xây dựng một nền tảng công nghệ đóng vai trò như một “bà mối”. Tác giả chỉ cần đưa tác phẩm lên, hệ thống AI sẽ tự động mã hóa thông tin (Ai là tác giả? Ai giữ quyền liên quan? Quyền phát sinh từ đâu?). Khi có tranh chấp hoặc khi các nền tảng xuyên biên giới như Facebook, YouTube quét bản quyền, hệ thống sẽ tự động xuất dữ liệu đối soát chỉ bằng một cú nhấp chuột.

Thực tế quốc tế đã chứng minh, việc vận hành tốt mô hình cấp phép tập thể qua 6 tổ chức đại diện hợp pháp tại Việt Nam (như VCPMC cho âm nhạc, RIAV cho bản ghi, hay Hội điện ảnh…) không chỉ bảo vệ nghệ sĩ mà còn thúc đẩy kinh tế. Minh chứng là năm vừa qua, mô hình này giúp Mỹ thu về 500 triệu USD, hay giúp Úc và Hồng Kông tăng trưởng từ 5% đến 30% GDP trong những năm đầu thực thi nghiêm túc.

Lời kết: Văn minh bắt đầu từ những điều nhỏ nhất

Nền văn minh bản quyền (Civilization), suy cho cùng, bắt đầu từ một gốc rễ rất nguyên bản trong tiếng Latinh: Civis – nghĩa là ‘Công dân’. Điều đó nhắc nhở chúng ta rằng, mọi giá trị văn minh lớn lao của xã hội không tự nhiên sinh ra từ những văn bản luật khô khan, mà nó được kiến tạo nên từ lòng tự trọng và ý thức trách nhiệm (Civic duty) của mỗi một cá nhân.

Một nền văn minh bản quyền thực sự tại Việt Nam sẽ không thể đến nếu chúng ta chỉ đứng ở tầm vĩ mô để hô hào hay phạt vạ. Nó chỉ thực sự hình thành khi một em bé lần đầu tiên sáng tác một bài thơ bước đến nói với bố mẹ: “Con biết con có quyền tác giả với bài thơ này”; khi một chủ quán cà phê hiểu rằng việc trả một khoản phí nhỏ cho danh sách nhạc phát mỗi ngày là hành động tôn trọng chất xám; và khi những người làm truyền thông số như chúng ta ngừng tư duy “xài tạm” để bắt đầu đầu tư nghiêm túc cho những giá trị nguyên bản.

Đại công trường chỉnh trang văn hóa số của Việt Nam vẫn đang quay. Và bạn, với tư cách là một người sáng tạo hay một người tiêu dùng nội dung, có sẵn sàng đặt một viên gạch văn minh cho hành trình này?

Xem thêm toàn bộ talkshow tại đây

https://vietnammedia.vnanet.vn/video/tu-xu-ly-vi-pham-den-xay-dung-van-minh-ban-quyen-190346.htm