Có những người kể chuyện để lại dấu ấn bằng số lượng. Và có những người được khắc ghi bằng chiều sâu.Nguyễn Vinh Sơn thuộc về vế sau, một cách gần như cực đoan. Ông ra đi vào ngày 22 tháng 10 năm 2026 ở tuổi 73, sau thời gian chống chọi với bệnh tật, để lại một gia tài điện ảnh nếu đếm bằng số đầu phim thì nhỏ bé đến ngạc nhiên: đúng ba tác phẩm gồm hai phim điện ảnh Tuổi thơ dữ dội, Trăng nơi đáy giếng và một phim truyền hình dài tập Đất phương Nam. Thế nhưng, tên tuổi ông vẫn đứng vững trong tâm trí nhiều thế hệ khán giả, bền bỉ hơn bất kỳ ai chạy đua với số lượng.

Câu hỏi đọng lại không phải là ông đã làm được bao nhiêu, mà là làm thế nào chỉ với ba lần kể, sức nặng lại lớn đến nhường ấy.

Một cái nhìn rèn từ gian khó

Sinh năm 1953, lớn lên trong cảnh nghèo khó ở dải đất miền Trung với biến cố mồ côi từ sớm, Nguyễn Vinh Sơn sớm phải gánh vác việc nuôi các em. Ít ai biết chính những người em ấy sau này cũng tiếp nối con đường nghệ thuật: nhà quay phim Nguyễn Trinh Hoan (sáng lập HKFilm), đạo diễn Nguyễn Minh Cao, và người con trai Nguyễn Vinh Phúc vừa giành giải Quay phim xuất sắc tại APSA 2026. Cái gia đình mồ côi ngày nào đã âm thầm nở thành một dòng họ làm phim.

Trước khi tốt nghiệp khoa Đạo diễn tại Trường Điện ảnh TP.HCM và về Hãng phim Giải phóng, ông đã trải qua đủ thứ nghề để mưu sinh. Những năm tháng bươn chải đó dạy ông cách quan sát con người, chính là thứ nguyên liệu thô theo ông vào mọi thước phim sau này. Đúng như một lần ông từng viết: “Làm nghề gì còn được, chứ viết kịch bản và đạo diễn, là xâm nhập vào bề dày văn hóa của một dân tộc.” Với một người niệm huyết ngọc ấy, làm phim chưa bao giờ là chuyện có thể vội vàng.

Chiếc máy quay biết lùi lại

Dấu ấn thị giác rõ nét nhất ở Nguyễn Vinh Sơn là sự tiết chế. Chịu ảnh hưởng từ phong cách tối giản của Yasujiro Ozu, ông chọn cách triệt tiêu những kịch tính lộ liễu. Điều này thể hiện rõ nhất trong Trăng nơi đáy giếng (2008).

Thay vì dí sát ống kính vào nhân vật để moi nước mắt, ông chọn trung cảnh và viễn cảnh. Căn nhà rường của nhân vật Hạnh được quay từ bên ngoài nhìn qua những ô cửa sổ nhỏ, vừa là không gian trú ẩn, vừa là chiếc lồng giam giữ số phận. Chỉ qua một cử chỉ lặp đi lặp lại là mở ra rồi khép lại cánh cửa gỗ, ông đã gói gọn cả một hành trình từ phục tùng đến buông xuôi của nhân vật mà không cần một lời độc thoại thừa thãi. Bộ phim đưa Hồng Ánh đến giải Nữ diễn viên xuất sắc tại LHP Dubai, đồng thời mang về hàng loạt giải thưởng uy tín trong nước và quốc tế.

Phim xưa, không phải phim lịch sử

Khi chuyển thể tiểu thuyết Đất rừng phương Nam thành series Đất phương Nam (1997), ông giữ lại trọn vẹn hồn cốt Nam Bộ nhưng chọn một góc nhìn rất khôn ngoan. Nhiều năm sau, khi nhắc lại dòng phim này, ông nhấn mạnh một phân định quan trọng: đây là phim xưa (period film), chứ không phải phim lịch sử (historical film).

“Những sự kiện lịch sử nếu có chỉ làm nền cho cuộc sống của các nhân vật,” ông chia sẻ. Lịch sử chỉ là phông nền; con người mới là tiền cảnh. Chính tư duy ấy giúp các tác phẩm của ông đậm đà hơi thở văn hóa vùng miền mà không bị sa đà vào việc minh họa sách vở hay lên lớp đạo lý.

Chất thơ trong những góc khuất nặng nề

Cái tài của Nguyễn Vinh Sơn còn nằm ở sự dịu dàng ông dành cho những số phận bất hạnh. Giữa bối cảnh chiến tranh khắc nghiệt của Tuổi thơ dữ dội, ông vẫn tìm thấy một khoảnh khắc trong trẻo khi hai đứa trẻ viết chữ “nhạc” bên bờ suối. Trong Đất phương Nam, cái chết của người mẹ hiện về trong đêm trăng không mang màu sắc u ám, mà sưởi ấm tâm hồn đứa trẻ bơ vơ. Ông không dùng bi lụy để dọa dẫm khán giả; ông gỡ bỏ cao trào để nhường chỗ cho sự tĩnh lặng lên tiếng.

Sự khan hiếm như một bản án tự nguyện

Ba bộ phim trong hơn hai thập kỷ là một con số tối giản đến khắc nghiệt. Nhưng minh chứng rõ ràng nhất cho kỷ luật làm nghề của ông là vào năm 2023, khi được mời đạo diễn bản điện ảnh Đất rừng phương Nam, ông đã từ chối để nhường sân cho thế hệ sau. Ông lùi lại làm cố vấn với một lời dặn sắc sảo: phải thoát ra khỏi cái bóng của chính người đi trước.

Người tạo ra chuẩn mực lại là người đầu tiên kêu gọi phá bỏ nó. Có lẽ vì chắt chiu như thế, mỗi lần Nguyễn Vinh Sơn mở lời là một lần khán giả được nhắc nhở về sự chân thành của nghệ thuật. Tiếng “Ba ơi” của thằng An vẫn vang vọng qua thời gian, như một minh chứng rằng điều ở lại với người xem không bao giờ nằm ở số lượng, mà nằm ở sức nặng của một âm thanh không chịu tắt.

Bạn có thể lắng nghe Podcast Bậc thầy kể chuyện với các bậc thầy kể chuyện ở nhiều lĩnh vực khác nhau để rèn về từ duy kể chuyện và học từ các bài học lớn