Một buổi chiều ở Peace Room, nơi câu hỏi về con người không chỉ là học thuật, mà là la bàn cho một hành trình nghề nghiệp không tuyến tính.

Tôi đã tưởng tượng Long sẽ bước vào phòng với vẻ gì đó nghiêm túc hơn. Kiểu dáng của một người làm nghiên cứu, dán nhãn cho chính mình bằng kính gọng đen và tập hồ sơ dày cộp. Thế mà anh bước vào Peace Room với trang phục trẻ trung, thoải mái, cái kiểu xuất hiện khiến bạn không đoán được người này là nhà nghiên cứu tâm lý, hay là một designer, hay là đang trên đường đi cà phê. Và có lẽ, đó chính là điều đầu tiên anh muốn nói với các bạn sinh viên hôm đó: rằng chẳng có khuôn mẫu nào cho một hành trình nghề nghiệp cả.

Buổi chiều hôm ấy, tôi ngồi đối diện với Phạm Thành Long trong khuôn khổ CAS Pathways, một chuỗi sự kiện do Viện Khoa học và Giáo dục Khai phóng (CAS) khởi động, nhằm kéo gần khoảng cách giữa kiến thức học thuật và những ngã rẽ thật ngoài kia. Tôi là giảng viên Truyền thông, quen với việc hỏi người ta về cách họ kết nối. Nhưng hôm đó, Long đã làm tôi phải dừng lại và nghĩ nhiều hơn tôi nghĩ mình sẽ nghĩ.

Không phải vì muốn chữa lành, mà vì muốn hiểu

Có một chi tiết trong câu chuyện của Long mà tôi nghĩ nhiều người trong phòng hôm đó sẽ nhớ lâu. Anh không đến với tâm lý học vì lý tưởng trở thành nhà trị liệu. Anh đến từ một câu hỏi cá nhân hơn, gần hơn, đau hơn: câu hỏi về những đứa trẻ đặc biệt. Trong hành trình đó, có lẽ có một đứa trẻ mà anh quen biết, hoặc từng là một phần cuộc sống của anh. Và từ chỗ muốn hiểu hành vi, anh bắt đầu học cách đọc con người.

Điều đó nghe có vẻ xa vời với UX research hay market strategy. Nhưng kỳ thực thì không. Khi Long ngồi cùng khoảng 40 người dùng trong dự án nghiên cứu ứng dụng EV của VinFast, điều anh làm không khác là mấy: quan sát, lắng nghe, đặt câu hỏi đúng chỗ, và đọc được thứ ẩn đằng sau lời người ta nói. Cái “cheat code” của tâm lý học, như anh gọi, là bạn được luyện để nhìn thấy người, chứ không chỉ dữ liệu.

“Đằng sau tâm lý học hay kinh doanh, luôn là hình ảnh con người. Dù bạn bắt đầu hành trình theo hướng nào, đó vẫn luôn là thứ quan trọng để soi rọi.”
Phạm Thành Long · CAS Pathways · Tháng 4, 2025

Công bố học thuật của anh, nghiên cứu về stress và áp lực của cha mẹ có con tự kỷ đăng trên Tạp chí Tâm lý học Việt Nam tháng 3/2024, không phải ngẫu nhiên mà tồn tại song song với vai trò Growth Manager ở một AI startup. Chúng không mâu thuẫn. Chúng là hai mặt của cùng một thứ: sự tò mò sâu sắc về tại sao con người lại hành xử như vậy.

Cái gì trong phòng lab có giá trị ở ngoài kia?

Một trong những câu hỏi tôi đặt ra cho Long hôm đó là: khi anh chuyển từ nghiên cứu học thuật sang làm UX rồi sang strategy, anh phải “bỏ” thứ gì lại? Và thứ gì thật sự đi cùng anh?

Câu trả lời, theo cách tôi nghe hiểu, là: bạn phải bỏ lại cái chậm rãi của học thuật. Ở đại học, bạn được phép dành hàng tháng để đặt câu hỏi trước khi tìm câu trả lời. Ở môi trường doanh nghiệp, đặc biệt là startup, vòng phản hồi ngắn hơn rất nhiều. Bạn không có tháng, chỉ có tuần, đôi khi chỉ có ngày.

Nhưng thứ anh giữ lại, và đây là điều mà một người chỉ học business thuần túy khó có được, là khung tư duy. Khi Long đọc một thị trường, anh không chỉ đọc số. Anh đọc hành vi. Tại sao người dùng từ chối sản phẩm này? Tại sao cái pain point kia không được nói thành lời nhưng lại hiện ra trong dữ liệu? PESTEL với anh không phải công thức; nó là một cách đặt câu hỏi về hệ thống xã hội mà trong đó con người ra quyết định.

Một hành trình không tuyến tính

2018 – 2022
Cử nhân Tâm lý học, Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn. Đồng thời sáng lập Bewo.zerowaste, tổ chức phi lợi nhuận về ESG, tổ chức 14 workshop cho hơn 30 người mỗi buổi.

2022 – 2024
Project Manager tại Hidden Hanoi. Lần đầu tiên đứng ở phía “client-facing”, quản lý sự kiện và vận hành thực tế.

2023 – 2025
CX – UX Executive Researcher tại Olabs (Onteractive). Thực hiện 4 dự án UX, 2 dự án Market Research, trong đó có dự án ứng dụng EV VinFast với khoảng 40 người tham gia.

2024 – nay
Bắt đầu Thạc sĩ Tâm lý học. Công bố nghiên cứu về stress của cha mẹ có con tự kỷ trên Tạp chí Tâm lý học Việt Nam.

2025 – nay
Growth Manager tại Techla AI. Lead Research and Growth tại Au Professional. Chiến lược, dữ liệu, và con người, cùng một lúc.

Khi các bác sĩ tương lai hỏi về sự thấu cảm

Điều tôi không ngờ trong buổi chiều hôm đó, là sự xuất hiện của các bạn sinh viên ngành Y. Những người trong tương lai sẽ là bác sĩ đa khoa, họ đến không phải vì tò mò về nghề nghiệp trong ngành tâm lý, mà vì một câu hỏi khác, sâu hơn: làm sao để thật sự hiểu bệnh nhân trong một thế giới mà kết nối người với người ngày càng mỏng đi?

Câu hỏi đó chạm vào tôi. Bởi vì tôi dạy Truyền thông, và tôi thấy nó mỗi ngày: chúng ta có nhiều công cụ kết nối hơn bao giờ hết, nhưng lại đang kết nối ít hơn. Chúng ta lướt qua nhau. Chúng ta reply bằng emoji. Chúng ta nghe mà không hỏi lại.

Tôi nghĩ đó là lý do vì sao buổi hôm đó có người từ nhiều ngành khác nhau ngồi cùng phòng. Không phải vì tâm lý học là môn học của tất cả. Mà vì câu hỏi về con người, về việc hiểu nhau, đọc được nhau, thiết kế cho nhau, là câu hỏi của tất cả.

Long khám phá UX và CX qua lăng kính tâm lý, và điều đó không chỉ giúp tạo ra sản phẩm tốt hơn. Nó nhắc nhở rằng mỗi màn hình, mỗi flow, mỗi điểm chạm với người dùng đều là một cuộc gặp gỡ con người. Người thiết kế sản phẩm mà không hiểu người dùng, cũng như bác sĩ kê đơn mà không nhìn vào mắt bệnh nhân.

Bằng tâm lý học có thể làm gì? Câu hỏi sai rồi.

Câu hỏi đúng hơn, có lẽ là: bạn muốn hiểu điều gì về con người? Và từ đó, bạn muốn làm gì với cái hiểu đó?

Long không có một kế hoạch 5 năm khi ra trường. Anh có sự tò mò. Anh có kỷ luật trong nghiên cứu. Và anh có một thứ mà nhiều người làm business thiếu: khả năng ngồi xuống với một người dùng thật, lắng nghe một câu chuyện thật, và đặt câu hỏi không phải để xác nhận giả thuyết, mà để thực sự nghe thấy.

Nếu bạn đang học tâm lý, hay nhân văn, hay truyền thông, hay bất cứ ngành nào mà người ta hay hỏi “ra trường làm gì?”, tôi muốn bạn nhớ hình ảnh Long bước vào phòng hôm đó. Trẻ trung, tự tin, không theo khuôn. Mang theo không phải một chức danh, mà một cách nhìn.

“Tâm lý học không bị bó hẹp trong học thuật. Nó là một lăng kính để hiểu hành vi con người, để đưa ra những quyết định có ý nghĩa trong bất kỳ bối cảnh nào.”
CAS Pathways · Session 01 · VinUniversity

Một vài điều bạn có thể làm ngay hôm nay

Long không đưa ra danh sách kỹ năng phải học, anh nói về tư duy. Nhưng nếu tôi phải tổng hợp lại từ câu chuyện của anh, thì đây là những thứ thật sự có giá trị khi bạn bước ra khỏi trường.

Học cách đọc dữ liệu, không phải để thành data scientist, mà để không bị mù trước những con số. SPSS, Jamovi, Power BI, những công cụ này không đáng sợ như bạn nghĩ.

Làm quen với phỏng vấn chuyên sâu, in-depth interview. Đây là kỹ năng hiếm mà tâm lý học rèn cho bạn, và cực kỳ có giá trị trong UX, nghiên cứu thị trường, báo chí, tư vấn.

Đừng tách đôi “academic” và “real world”. Long vừa làm growth strategy vừa publish nghiên cứu. Hai cái đó nuôi nhau. Sự nghiêm túc của học thuật làm cho tư duy business của anh sâu hơn. Và ngược lại.

Hãy tiếp tục tò mò.

CAS Pathways là chuỗi sự kiện do Viện Khoa học và Giáo dục Khai phóng (CAS), VinUniversity tổ chức, kết nối tri thức học thuật với những hành trình nghề nghiệp thực. Nếu hôm nay bạn còn đang lạc, thì đó là một khởi đầu tốt.