Có một buổi chiều mình đứng giữa con ngõ nhỏ ở khu tập thể cũ, nơi mình lớn lên, và tự dưng nhận ra một điều rất lạ. Ngõ đó chẳng có gì đặc biệt, tường vôi bong tróc, dây điện chằng chịt, nhưng chỉ cần đặt chân xuống đó là cơ thể mình tự động chậm lại, như thể vừa được về đúng chỗ của nó, dù ngõ chẳng đẹp và cũng chẳng có lý do gì rõ ràng để thấy thân thuộc đến vậy.

Người xứ Wales có hẳn một từ cho cảm giác đó, gọi là cynefin, đọc gần giống “cơ-nev-in” (IPA /kəˈnɛvɪn/). Nghĩa đen của nó thường được dịch là habitat hoặc nơi chốn quen thuộc, nhưng cách dịch đó bỏ lỡ mất phần quan trọng nhất. Cynefin không chỉ là một địa điểm trên bản đồ, mà là cảnh quan, là con người xung quanh, là kiểu thời tiết bạn lớn lên cùng, là cả những thói quen nhỏ nhặt gộp lại thành một cảm giác thuộc về mà bạn mang theo suốt đời, dù sau này có đi xa đến đâu.

Điều khiến mình thấy từ này đáng nhớ hơn cả là cách người Wales đối xử với nó. Ở nhiều trường tiểu học tại Wales, cynefin được dạy hẳn hoi như một chủ đề trong chương trình học, nơi trẻ em được đưa ra ngoài đi bộ qua những ngọn đồi, con suối, tìm hiểu lịch sử của chính vùng đất mình sinh ra, để hiểu vùng đất đó đã âm thầm định hình mình như thế nào, một cách dạy trẻ con nhận ra gốc rễ của chính mình trước khi chúng lớn lên và rời đi.

Nhưng phần bất ngờ nhất của câu chuyện nằm ở một nơi rất xa những ngọn đồi Wales. Năm 1999, một người làm việc cho IBM tên Dave Snowden đã mượn đúng từ cynefin này để đặt tên cho một mô hình ra quyết định trong quản trị, giúp các nhà lãnh đạo nhận diện họ đang đứng trong một tình huống rõ ràng, phức tạp, hay hoàn toàn hỗn loạn. Một từ vốn dùng để nói về đất đai, về gốc rễ, về nơi chốn nuôi lớn một con người, cuối cùng lại được dùng để mô tả cách con người định vị bản thân giữa những tình huống hoàn toàn mới, nơi không có gì quen thuộc cả.

Mình nghĩ đó chính là lý do cynefin đáng để nhớ. Nó cho thấy cảm giác thuộc về và khả năng xoay sở giữa cái xa lạ thật ra không đối lập nhau. Người biết rõ mình từ đâu đến, thường lại là người bình tĩnh nhất khi bước vào một nơi hoàn toàn mới, có lẽ vì họ luôn mang theo một điểm tựa, dù điểm tựa đó chỉ là một con ngõ nhỏ, một ngọn đồi, hay một ký ức không cần giải thích.

Còn bạn, nơi nào là cynefin của riêng bạn?